Тошкентда октябрь ойининг ўрталаридан бошлаб март–апрель ойларигача ҳаво ифлосланиши айрим ҳолларда сезиларли даражада ортиши мумкин. Бунга шамол тезлигининг пасайиши, атмосфера ҳавоси алмашинувининг секинлашиши ва ҳарорат инверсияси каби метеорологик омиллар сабаб бўлади.
География фанлари доктори, профессор, Гидрометеорология илмий-тадқиқот институти бўлим мудири Бахтиёр Холматжонов совуқ мавсумда Тошкент ҳавосининг ифлосланишига таъсир кўрсатувчи омиллар ҳақида маълумот берди.
Ҳаво ифлосланишига таъсир қилувчи асосий омиллардан бири атмосфера ҳавосининг айланиши, яъни ҳаво циркуляцияси билан боғлиқ жараёнлардир. Тошкент тоғолди ҳудудида, водийга туташ жойда жойлашган. Бу ерда шимоли-шарқ ва жануби-ғарбий йўналишлардан эсувчи шамоллар муҳим ўрин тутади. Шамолнинг йўналиши ва тезлиги атмосфера ҳавосининг алмашинуви ҳамда ифлослантирувчи моддаларнинг тарқалишига бевосита таъсир кўрсатади.
Ўзбекистонлик олимлар Марказий Осиё ҳудудида ер юзасига яқин ҳаво циркуляцияси хусусиятларини аниқлаш бўйича йирик илмий тадқиқотлар олиб борган. Замонавий илмий таснифга кўра, минтақада 17 та синоптик жараён тури мавжуд.
Совуқ ярим йилликда шамол тезлигининг паст бўлишига сабаб бўладиган синоптик жараёнларнинг такрорланиши ва давомийлиги ортади. Бундай шароитда Тошкент ва бутун Марказий Осиё ҳудудида ҳаво алмашинуви секинлашиши мумкин. Натижада ифлослантирувчи моддалар атмосферада узоқроқ сақланиб, ер юзасига яқин қатламда тўпланади.
Тошкентда йирик шаҳарларга хос бўлган ҳарорат инверсияси ҳам кузатилади. Айниқса, қишда ҳаво жуда совуқ бўлган пайтларда тунги соатларда инверсия юзага келиши одатий ҳол ҳисобланади. Бунда ер юзасига яқин совуқ ҳаво қатламининг устидан илиқроқ ҳаво қатлами жойлашади. Натижада ҳавонинг вертикал аралашуви чекланиб, ифлослантирувчи моддалар ерга яқин қатламда тўпланиши мумкин.
Атмосферадаги синоптик жараёнлардан бири циклонларнинг кириб келиши билан боғлиқ. Совуқ ярим йилликда Ўрта Осиё, жумладан, Тошкент ҳудуди орқали илиқ ва совуқ атмосфера фронтлари ўтади. Улар маълум миқдорда ёғингарчилик келтириб чиқариши ва атмосферадаги айрим ифлослантирувчи заррачаларни камайтириши мумкин.
Яна бир муҳим синоптик жараён — антициклонлардир. Уларнинг жойлашувига қараб, Тошкентга турли йўналишлардан ҳаво оқимлари кириб келади. Антициклон Россиянинг Европа қисмида жойлашганда ҳаво оқимлари Қозоғистон орқали шимоли-ғарбдан Тошкентга ҳаракатланади. Қозоғистон шимолида жойлашганда шимолий ҳаво оқимлари, Сибир ҳудудида жойлашганда эса шимоли-шарқий ҳаво оқимлари кузатилади.
Бундан ташқари, атмосфера босими градиенти кичик бўлган юқори ва паст босимли майдонлар ҳам учрайди. Бундай вазиятларда шамолсиз ёки жуда кучсиз шамолли шароит юзага келиши мумкин. Ҳаво алмашинувининг сустлашиши ифлослантирувчи моддаларнинг тарқалишини қийинлаштиради.
Сўнгги йиллардаги статистик маълумотларга кўра, антициклонал жараёнлар, айниқса, атмосфера босими градиенти кичик бўлган юқори ва паст босимли майдонларнинг такрорланиши ҳамда давомийлиги ортиб бораётгани кузатилмоқда. Бундай шароитда шамол тезлиги пасайиб, атмосфера ҳавоси алмашинуви секинлашади. Бу эса ҳаво ифлосланишининг кучайишига замин яратади.
Айниқса, қишда тунги вақтларда ҳарорат инверсиясининг тез-тез юзага келиши ифлослантирувчи моддаларнинг ер юзасига яқин қатламда тўпланишига олиб келиши мумкин.
Ҳаво ифлосланишининг сабабларини баҳолашда фақат ифлосланиш манбаларини эмас, балки шамол тезлиги ва йўналиши, атмосфера босими, циклон ва антициклонлар ҳаракати, ёғингарчилик ҳамда ҳарорат инверсияси каби метеорологик омилларни ҳам ҳисобга олиш муҳим.
Ҳаво ифлосланиши сабабларини чуқур ўрганиш ва мазкур омилларнинг таъсирини тўғри баҳолаш илмий асосланган ечимларни ишлаб чиқиш, экологик чораларни самарали режалаштириш ҳамда атмосфера ҳавоси сифатини яхшилашга хизмат қилади.
