Бу даргоҳнинг аввалги аҳволини ҳам, қайта қад ростлаганини ҳам кўрдик. Шу ерда ишладик, фильмлар ҳақида ўйладик, ҳамкасбларимиз билан эртанги кундан умид қилдик. Шу боис, Президентимизнинг миллий кинога эътибори ҳақида гапирар эканман, аввало, ўз ҳаётимда, жамоамиз фаолиятида кечган ўзгаришларни ёдга олиш мантиқан тўғри бўлса керак.

Жорий йил 26 октябрь куни давлатимиз раҳбарининг кино соҳаси вакиллари билан учрашуви ана шу хотираларни яна жонлантирди.

Мулоқотда кинонинг ютуқлари ҳам, камчиликлари ҳам очиқ айтилди. Менга, айниқса, соҳамизнинг ички муаммоларигача эътибор қаратилгани қаттиқ таъсир қилди. Президентимиз кинони яхши кўришини кўп бора ҳис қилганман. Бу гал эса унинг замирида санъатимизнинг тақдирига дахлдорлик, ижодкорнинг меҳнатини тушуниш ва ундан муносиб натижа кутиш борлигини яна бир карра англадим.

Яхши умид ва катта режалар билан 2006 йил апрелда “Ramz-film” киностудия­сини ташкил этганмиз. Ўша вақтдан буён “Ўзбекфильм” биносида ижара асосида фаолият юритамиз. Демак, бу даргоҳдаги йигирма йиллик ҳаёт кўз ўнгимизда кечди. 2016 йилнинг охири — 2017 йил бошларидаги аҳволни эслаш осон эмас. Ўзбек киносининг қанча усталари изи қолган, халқимиз севган асарлар дунёга келган маскан анча аянчли ҳолга тушиб қолганди. Очиғини айтаман: баъзан хорижлик ҳамкасбларимизни бу ерга олиб келишга хижолат тортардик. Уларга кино мактабимиз ҳақида фахр билан гапирамиз-у, унинг уйини кўрсатишга келганда тилимиз қисиларди. Ҳатто ўзимизнинг танишлар билан ҳам учрашувларни бошқа жойларда белгилашга тўғри келарди.

2016 йили “Ўзбектелефильм”да ­“Саодат” сериалини суратга олган кезларимиз ҳам ёдимда. Медиамарказдаги иш шароитига ҳавас билан қарардим. ­“Ўзбекфильм”да ҳам шундай имкониятлар бўлса, қандай яхши бўларди деб ўйлардик. Биз учун бу ҳаваснинг замирида оддий истак — ўз касбимизга муносиб жойда ишлаш, бутун кучимизни ижодга сарфлаш орзуси бор эди.

Давлатимиз раҳбари 2016 йили Президент этиб сайланганидан кейин кино соҳасига эътибор яққол кўрина бошлади. 2017 йилдан “Ўзбекфильм”да қурилиш-таъмирлаш ишлари бошлангани, кейинчалик студиянинг қиёфаси ўзгарганини бевосита кузатдик. Бинолар капитал таъмирланди, янги иншоотлар ва замонавий кинопа­вильонлар эвазига ишлаб чиқариш имконияти кенгайди. Кечагина ҳавас қилган шароитимиз ўз иш жойимизда пайдо бўлаётганидан чин дилдан қувондик. Таъмирдан чиққан хоналарга кирганда одамнинг ишлагиси, янги фильмга қўл ургиси келарди. Ижодкор учун бундай руҳий кўтаринкиликнинг ҳам ўз ўрни бор.

Бу янгиланишнинг ҳуқуқий асослари ҳам изчиллик касб этган эди. Давлатимиз раҳбари 2017 йил 7 август куни “Миллий кинематографияни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорни, 2021 йил 7 апрелда эса “Кино санъати ва саноатини янги босқичга олиб чиқиш, соҳани давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги фармонни имзолади. Ана шу икки ҳужжат соҳадаги ўзгаришларга кенг йўл очиб юборди. Кино ишлаш, техник имкониятлар, кадрлар тайёрлаш ва ижодни рағбатлантириш масалаларига бир-бирига боғлиқ масала сифатида қарала бошланди.

Кечаги учрашувда келтирилган рақамларнинг ўзи ҳам эътибор кўламини кўрсатиб турибди: 2016 йилда фильмлар олиш учун давлат бюджетидан 10 миллиард сўм ажратилган бўлса, 2026 йилда бу маблағ 218 миллиард сўмга етди. Сўнгги ўн йилда соҳани қўллаб-қувватлашга доир иккита фармон ва саккизта қарор қабул қилингани қайд этилди. Мен режиссёр сифатида бу рақамлар ортида суратга олиш кунлари, тайёрланган декорациялар, иш билан банд бўлган ижодий гуруҳларни кўраман. Ахир ҳар бир фильм ўнлаб касб эгаларининг меҳнати билан ишланади.

Биз узоқ йиллар ана шу касб эгаларини йўқотиб бораётган эдик. Оператор, саҳналаштирувчи рассом, пардозчи рассом, либослар бўйича рассом, декоратор, реквизитор — уларнинг ҳар бири кинонинг зарур устуни. Тажрибали мутахассис соҳадан кетса, унинг ўрнини бир кунда тўлдириб бўлмайди. У билан бирга йиллар давомида шаклланган дид, синчковлик, иш усули ҳам кетади. Айниқса, тарихий фильмда битта либоснинг бичими ёки бир буюмнинг кўриниши бутун саҳнанинг ишонарлилигига таъсир қилади.

Ишлар кўпайиб, шароит яхшилангани сари тажрибали ҳамкасбларимиз яна суратга олиш майдонларига қайта бошлади. Уларнинг ёнида ёш, изланувчан, янги технологияларга қизиқадиган мутахассисларни кашф этдик. Устознинг тажрибаси билан ёшнинг ғайрати учрашган жойда ижодий муҳит пайдо бўлади. Албатта, кадр­лар масаласи тўла ҳал бўлди деб айта олмаймиз. Лекин авлодлар ўртасидаги боғлиқликни тиклаш учун имконият кенгайганини ўз ишимизда кўряпмиз.

Кино ходимлари меҳнатини моддий рағбатлантириш, иш ҳақи ва гонорар каби муҳим масалаларга эътибор кучайгани ҳам бор гап. Масалан, 2021 йил 7 апрелдаги фармон билан Миллий кинофонд ходимларига ойлик иш ҳақи фондининг 50 фоизи миқдорида устама белгиланган, фильмларнинг ижодий ва техник ходимлари гонорарини шартномалар асосида мустақил белгилаш имкони берилган эди. Мутахассис меҳнати қадрланаётганини ҳис қилса, шу касбда қолишга, уни ёшларга ўргатишга интилади. Бу масаланинг кино келажагига дахлдор жиҳати ҳам шунда.

Шу йил июнда қабул қилинган яна бир ҳужжат ҳақида алоҳида тўхталиб ўтишни истардим. Гап Президентимизнинг 2026 йил 2 июндаги “Маданият, санъат ва адабиёт соҳаларини янада ривожлантириш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони ҳақида кетяпти. Унда жорий йил 1 сентябрдан 2036 йил 1 январгача асосий фаолияти кинематография бўлган субъектларни қўшилган қиймат, фойда, айланмадан олинадиган, ер ва мол-мулк солиқларидан, уларда ишловчи ходимларни эса жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғидан озод этиш назарда тутилган. Хусусий киностудия раҳбари сифатида бундай қўллаб-қувватловнинг аҳамиятини яхши биламан. Тежаладиган маблағ техника, тайёргарлик, мутахассис меҳнатига йўналтирилиши мумкин. Бу ижодий режаларни кенгроқ ўйлашга асос беради.

Бундай қарорлардан кейин “Президентимиз кино санъатини нақадар яхши кўради” деган фикр беихтиёр хаёлимдан ўтади. Чунки кинонинг иқтисодий жиҳатини тушуниш ҳам унга меҳрнинг бир ифодаси. Яхши ғоя экранга етиб бориши учун истеъдод билан бирга вақт, маблағ ва ишонч керак. Биз ана шу ишончни ҳис қилаётганимиздан мамнунмиз.

Сўнгги йилларда миллий кинода тарихий хотирага мурожаат кучайди. “Ислом­хўжа”, “Термизий”, “Ибрат”, “Авлоний”, “Саид билан Саида”, “Муҳаббат баҳори”, “Қўқон шамоли”, “Берлин — Оққўрғон”, “Муқимий”, “Илҳақ”, ­“Абдулла Орипов”, “Ўзбек қизи”, “Баҳодир Ялангтўш”, “Махтумқули Фироғий”, ­“Ўзбек арслони” каби фильмлар яратилди. Бу асарлар орқали тарихимизнинг турли даврлари, маърифатпарвар аждодларимиз, халқимизнинг синовли йиллардаги матонати экранда ўз ифодасини топди. Ҳар бирининг бадиий ечими ҳақида соатлаб мунозара юритиш мумкин. Муҳими, миллий тақдиримизга дахлдор катта мавзуларга жиддий киришиш имкони пайдо бўлди.

Президентимиз ташаббуси билан ишлаб чиқилган “Тирик тарих” дастури бу йўналишдаги ишларни янада кенгайтирди. 2024 йил 5 июнда махсус қарор билан 2024-2027 йилларга мўлжалланган дастур тасдиқланди. Унинг доирасида 54 та кинолойиҳани амалга ошириш белгиланган. “Баҳодир Ялангтўш”, “Ажиниёз”, “Махтумқули Фироғий”, “Улуғ Амир ва Донна Мария”, “Ўзбек арслони” каби картиналарнинг томошабинга тақдим этилиши бу йўлдаги амалий натижалардир. Тарихий фильм учун бундай изчил дастурнинг аҳамияти катта: жиддий тадқиқот, пухта сценарий ва мураккаб тайёргарликни узоқроқ муддатга режалаштириш мумкин.

Мени мамнун этган яна бир жиҳат шуки, “Ramz-film” жамоаси ҳам бу ижодий жараёнга ҳисса қўшишга интилмоқда. Кейинги йилларда суратга олган фильмларимиз орасида “Авлоний”, “Абдулла ­Орипов”, “Махтумқули Фироғий” биз учун алоҳида қадрли. Улар турли даврларда яшаган, аммо халқнинг маънавий ҳаётида чуқур из қолдирган инсонлар ҳақида. Бу шахсларнинг ҳаётига кириб борганингиз сари зиммангиздаги масъулиятни кучлироқ ҳис қиласиз.

2019 йили ишланган “Авлоний” фильмида маърифатпарвар бобомизнинг қарашлари, халқ келажаги учун қайғуриши, Афғонистон сафари билан боғлиқ воқеаларга мурожаат қилдик. Абдулла Авлонийнинг фаолиятини ўрганиш биз учун ҳам сабоқ бўлди: маърифат йўлидаги меҳнатнинг натижаси баъзан инсон умридан ҳам узоққа етади. Кейинчалик ушбу мавзуни сериал шаклида давом эттирдик.

“Абдулла Орипов” фильмида эса буюк шоирнинг ижодий олами, Ватанга муҳаббати, инсон ва ижодкор сифатидаги кечинмаларини экранда ифодалашга интилдик. Бундай қаҳрамонни томошабинга яқинлаштириш учун қалбларга йўл топиш керак.

Ўзбекистон ва Туркманистон ҳамкорлигида ишланган “Махтумқули Фироғий” киноасари бизга яна бир муҳим ҳақиқатни чуқурроқ англатди: халқларнинг бир-бирини тушунишида санъатнинг имконияти беқиёс. Улуғ туркман шоирининг маънавий олами, эл-юрт тақдири ҳақидаги ўйлари ўзбек томошабини учун ҳам қадрли. Қўшма ижодий жараён ҳамкасблар ўртасидаги муносабатларни мустаҳкамлайди, тажриба алмашишга йўл очади. Президентимиз қўллаб-қувватлаётган маданий ҳамкорликнинг самарасини биз мана шундай ишларда ҳис этамиз.

Бугун жамоамиз суратга олган “Широқ жасорати” фильми монтаж ­босқичида. Бу асарда юртни асраш, танланган йўлга содиқ қолиш, Ватан олдидаги бурч мавзуларига мурожаат қилдик. Қадимий қаҳрамон ҳақида фильм ишлашда унинг жасорати бугунги томошабин қалбига қандай етиб бориши ҳақида кўп ўйладик. Биз учун Широқнинг танлови, ички кучини ишонарли кўрсатиш муҳим. Томошабин улуғ жасорат ортида тирик инсоннинг қалби уриб турганини ҳис этсагина тарих унга яқинлашади.

Тарихий фильм ижодкордан алоҳида ҳалоллик талаб қилади. Либос ва қурол-­яроғни тиклашнинг ўзи етарли эмас. Даврга хос фикрлаш тарзи, одамлар ўртасидаги муносабатлар, қаҳрамоннинг танловини англаш лозим. Шунинг учун тарихчи, адабиётшунос, рассом, сценарист ва режиссёрнинг ҳамкорлиги жуда зарур. Давлат бераётган имконият бизни бу талабларни енгиллаштириш эмас, ўз ишимизга янада жиддий ёндашишга ундайди.

26 октябрдаги учрашувда Президентимиз айтган танқидий фикрларни ҳам ана шу маънода қабул қилдим. Томошабиннинг диди ва талаби ўзгаргани, миллий фильмларимиз бу талабга ҳамиша ҳам жавоб бера олмаётгани ҳақидаги гаплар ҳар биримизга тегишли. Биз бугун турли мамлакатларда суратга олинган киноасарларни кўраётган томошабин учун ишлаяпмиз. Унинг вақти ва ишончини қадрлашимиз керак. “Миллий фильм” деган жумланинг ўзи билан одамларни залда ушлаб туролмаймиз. Қаҳрамоннинг тақдири қизиқтириши, воқеа ишонтириши, экрандаги туйғу томошабинга юқиши лозим.

Мен учун учрашувдаги муҳим масалалардан яна бири сценарий ва ижодий жараёнга муносабат бўлди. Фильм устида ишлаётганда янги ечимлар туғилади. Баъзан актёр топган бир ҳолат бутун саҳнанинг мазмунини теранлаштиради. Шундай жараённи фақат олдиндан тузилган техник қолип билан ўлчаш қийин. Давлат буюртмаси амалиётидан субсидия асосида қўллаб-қувватлаш тизимига ўтиш, давлатнинг ижодкор ва хусусий секторга ҳамкор бўлиши ҳақида билдирилган ёндашувни шу жиҳатдан муҳим деб биламан. Ижодий эркинлик билан бирга маблағ ва натижа олдидаги масъулият ҳам аниқ бўлиши керак.

“Ўзбекфильм” миллий кинокомпанияси лойиҳаларни танлаш, молиялаштириш, тарғиб қилиш ва тарқатиш билан шуғулланиши, фильм яратиш эса хусусий секторга ўтиши белгилангани бизга бевосита дахлдор. Йигирма йилдан буён хусусий студия­ни бошқариб келаётган инсон сифатида истеъдод ва яхши лойиҳа учун тенг имконият бўлишини жуда муҳим деб биламан. Танловнинг шаффофлиги, сценарийнинг пухта баҳоланиши, ижодий жамоанинг салоҳиятига холис қаралиши бу тизимнинг натижасини белгилайди.

Фильмнинг томошабинга етиб бориши ҳам алоҳида меҳнат. Суратга олиш жараёни тугагани билан кинонинг тақдири ҳал бўлиб қолмайди. Намойиш, тарғибот, кинотеатрлар билан ҳамкорлик ва халқаро бозорга чиқиш ишлари профессионал ташкил этилса, ижодкор ўз асарининг ҳаё­тини кўради. Учрашувда айнан шу масалалар кўтарилгани қувонарли. Холис кинотанқидчиликка эътибор ҳам зарур: яхши таҳлил баъзан ўзимиз сезмаган нуқсонни кўрсатади. Уни эшитишга тайёр бўлишимиз керак.

Мамлакатимиз етакчиси “Ўз” ғоясининг кино санъатидаги ифодасини “Ўзлигимизни англаб, ўз ҳикоямизни ўз овозимиз билан дунёга айтиш”, дея таърифлади. Экранда улуғ аждодларимиз билан бирга бугун ёнимизда яшаётган инсонларнинг ҳам ҳаққоний қиёфаси акс этиши кераклигини айтди. Ўқитувчилар, шифокорлар, спортчилар, Ватан ҳимоячилари, тадбиркорлар, қурувчилар ва ёшларнинг ҳаёти таъсирли фильмлар учун катта мавзу экани қайд этилди.

“Фарзандларимиз шундай қаҳрамонларда ўзини кўрсин, ўз кучига ишонсин, ўз юртининг келажагига дахлдорлигини ҳис этсин!” деди давлатимиз раҳбари. Масалага бундай жонфидойилик билан ёндашувда уфуриб турган Янги Ўзбекистон нафаси, “ўзлигимизни англаб, ўз ҳикоямизни ўз овозимиз билан дунёга айтиш” ғояси жараёнларга ўзини дахлдор билган қайси ижодкорни тўлқинлантирмайди дейсиз?!

Бу фикрларни мен дилимга яқин олдим. Бугунги ўқитувчи, шифокор, аскар, тадбиркор, ўз йўлини излаётган ёшнинг ҳаётида қанча драматик воқеа, қанча ички кураш бор. Уларни чуқур ўрганиш, самимий тасвирлаш лозим. Кино қаҳрамони томошабиннинг ёнида яшаётган инсонга ўхшаса, унинг орзуси ва ташвиши ишонарли бўлса, фильмдан кейин ҳам суҳбат давом этади. Санъатнинг таъсири кўпинча ана шундай бошланади.

Учрашувда кино ходимларининг дам олиши ва саломатлигига ҳам эътибор қаратилди. “Кўҳинур” сиҳатгоҳининг ижодкорлар ихтиёрига берилиши, ҳар йили камида 300 нафар соҳа ходимига бепул соғломлаштириш йўлланмаси ажратилиши ҳақидаги ташаббуслар — меҳнати кўпинча кадр ортида қоладиган инсонларга ғамхўрликдир. Суратга олиш майдонидаги машаққатни билган одам бу эътиборнинг қадрини ҳам тушунади.

“Ўзбекфильм”га кириб келар эканман, бир пайтлар шу бино ҳам замонавий, обод бўлса деб, ҳавас қилган кунларимни эслайман. Ўша орзуларнинг амалга ошганини кўриш — катта бахт. “Ўзбекфильм”нинг 10 гектарли майдонида “Ўзбекфильм кино шаҳарчаси” барпо этилиши ва унга 400 миллиард сўм ажратилганини кино санъати келажагига қўйилган пойдевор деб биламан. Шаҳарчада энди амалиётчи ижодкорлар ва талабаларга майдон очишимиз, уларни ҳақиқий иш жараёнига жалб этишимиз керак. Кинони китобдан ўрганиш билан бирга суратга олиш майдонида унинг масъулиятини ҳис қилиш ҳам зарур. Энди бу масканда яратилаётган фильмларни ҳам халқимиз худди шундай мамнуният билан қарши олиши учун ишлашимиз даркор.

Бугун Президентимизга миллий кинога кўрсатаётган меҳри, соҳамизга берган имкониятлари ва ижодкорга билдираётган ишончи учун барча киноижодкорлар жамоаси номидан самимий миннатдорлик билдиргим келди. Бу миннатдорликни ҳар бир ишимизда ҳис этиб туришимиз лозим. Зеро, бизга билдирилган ишончга энг муносиб жавоб — халқимизга инсон қалбида қоладиган яхши фильмлар тақдим этишдир.

Музаффархон ЭРКИНОВ,

Кинорежиссёр