Шу кайфиятда саёҳатчи сифатида Тошкентдан Душанбега йўл олган автобусга чиқдим. Ўша пайтда бу сафар шунчаки йўл эмаслиги, балки тарих, дўстлик ва қайта тикланган муносабатлар изидан кечадиган маънавий саёҳатга айланишини ҳали тўлиқ ҳис қилмаган эдим.

Автобус секин ҳаракатлана бошларкан, ортда қолиб бораётган манзаралар билан бирга хаёлимда ўтмиш саҳифалари варақлана бошлади. Бир пайтлар Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги муносабатлар совуқлашиб, чегаралар ёпилган, қариндош-уруғлар бир-бирини соғиниб, йиллаб учраша олмаган эди. Аммо тарих чархпалак каби айланди. Шавкат Мирзиёев мамлакат раҳбарлигига келгач, икки давлат ўртасидаги муносабатларда янги саҳифа очилди. Виза тартибининг бекор қилиниши, чегараларнинг очилиши, халқлар ўртасидаги борди-келди муносабатлари қайта тикланиши — буларнинг барчаси нафақат сиёсий қарор, балки инсонлар қалбини яқинлаштирган улкан воқеа бўлди.

Бугун бу янгиланишлар барча соҳада самара бермоқда. Икки давлат ўртасидаги савдо айланмаси қарийб бир миллиард долларга етди. Энг муҳими, одамлар яна бир-бирига йўл топди. Статистик маълумотларга кўра, Ўзбекистонга энг кўп келаётган хорижликлар орасида тожикистонликлар етакчилар қаторида. Ўз навбатида, ўзбекистонликлар ҳам энг кўп Тожикистонга сафар қилмоқда. Бу рақамлар қуруқ ҳисоб-китоб эмас, балки қалблар яқинлигининг ифодаси.

Биз кетаётган автобусдаги муҳит ҳам худди кичик дўстлик маконини эслатарди. Йўловчилар орасида турли касб, турли тақдир эгалари бор. Шулар орасида мен учун қизиқарлиси “Овози тожик” газетаси мухбири, икки мамлакат Ёзувчилар уюшмалари аъзоси, шоир Абдулло Субҳон билан ­суҳбат ­бўлди. Ижодкор Тожикистон Ёзувчилар уюшмаси таклифи билан Душанбедаги Наврўз тантаналарида иштирок этиш учун кетаётган экан.

— Биз бир дарёдан сув ичган халқлармиз, — дейди шоир ойнага тикилганча. — Бир замонлар орамизга сунъий деворлар қўйилди, йўллар тўсилди. Шу йилларда қанча диллар ҳижрон азобини тортди. Қанча инсонлар яқинларини соғиниб яшади, қанчаси эса энг оғир кунларда — отаси, онаси ёки азизларини сўнгги манзилга кузатиш пайтида бир-бирининг ёнида бўла олмади. Илгари менга ҳам Тожикистондаги турли тадбирларда қатнашиш учун таклифномалар келар, аммо виза олишдаги қийинчиликлар, сарсонгарчиликлар, чекловлар сабаб кўпинча бу ­имкониятлар орзулигича қолиб кетар эди. Бугун эса манзара ­мутлақо бошқача. Икки давлат раҳбарларининг узоқни кўзлаган сиёсий иродаси, халқ манфаатини ҳамма нарсадан устун қўйган қарорлари туфайли муносабатларимиз янги босқичга кўтарилди. Бир вақтлар музлаб қолгандек туюлган алоқалар яна илиқлик касб этди. Бир-бирининг дийдорига чанқоқ қалблар яна топишди, йўллар очилди, кўнгиллар яқинлашди. Қисқа муддатда муносабатларимиз зиддиятлардан стратегик шериклик ва иттифоқчилик даражасигача юксалди. Бу ўзгаришларнинг энг катта самарасини эса, шубҳасиз, икки юртда яшовчи дўст халқлар кўрмоқда.

Ўзбекистондаги тожиклар, Тожикистондаги ўзбеклар ўзини янада эркин, қадрланган ва ҳимояланган ҳис этяпти. Масалан, мен ишлайдиган “Овози тожик” газетаси бевосита давлат қўллови билан нашр этилаётгани оддий факт эмас, балки миллатлараро ҳурмат ва эътиборнинг ёрқин ифодаси. Шунингдек, “Овози Самарқанд”, “Ховар”, “Садои Сўх” газеталари, “Дурдонаи Шарқ” журнали тожик тилида мунтазам чоп этилаётгани маданий ҳаётимиз бойиб бораётганидан далолат беради. Бундан ташқари, мана шу ислоҳотлар натижасида бир нечта олий таълим муассасаларида тожик тилидаги янги бўлим ва факультетлар очилгани, олий таълимга киришда тожик тилида тест топшириш имконияти яратилгани келажакка қўйилган улкан қадам бўлди. Миллий маданият марказлари эса тилимиз, адабиётимиз, урф-одатларимизни асраб-авайлаш, янада ривожлантириш йўлида самарали фаолият юритмоқда. Энг муҳими, бу ишларнинг барчасини давлат қўллаб-қувватламоқда. Юртимизда миллатчилик, бир-бирини камситиш каби иллатларга ўрин йўқ. Бу заминда турли миллат ва элат вакиллари бир оила бўлиб яшайди. Бир дастурхон атрофида йиғилади. Бир-бирининг қувончига шерик, ташвишига ҳамдард бўлади. Шундай юртда яшаб, уни севмай бўладими?! Васфини куйламай, шеърларга солмай бўладими?! Ахир бу юрт — дўстликни қадрлайдиган, ­қалбларни яқинлаштирадиган, инсонни инсон сифатида улуғлайдиган табаррук замин...

* * *

Шоирнинг сўзлари қулоғимда узоқ вақт жаранглаб турди.

Қўшни давлат чегарасига етиб борганимизда юрагимда бир оз хавотир аралаш ҳаяжон уйғонди. Бироқ икки давлат чегарачиларининг очиқ чеҳраси, яхши муомаласи барча расмиятчиликларни енгиллаштирди. Ортиқча ҳеч қандай савол, ҳеч қандай сарсонгарчилик йўқ. Гўёки бу йўл азалдан очиқ бўлгандай. Барча жараён табиий ва осон кечди.

Эрталаб соат тўққиз яримда манзилга кириб бордик.

Душанбе мени қучоқ очиб кутиб олгандек туюлди. Бу шаҳарга қадам қўйган заҳотим ундаги илиқлик, самимиятни ҳис қилдим. Кенг кўчалар, сарвқомат дарахтлар, ранг-баранг гуллар — барчаси уйғунлашиб, шаҳар баҳорий либосда меҳмонларини байрамона кутиб олаётгандек эди. Ҳавоси мусаффо, муҳити сокин, аммо шу сокинлик бағрида қизғин ҳаёт жўш уриб турарди.

Душанбе шунчаки пойтахт эмас, тарих ва замонавийлик уйғунлашган шаҳар. Айтишларича, олдин бу ер қишлоқ бўлиб, душанба куни бозор бўлар экан. Шаҳарнинг номи ҳам шундан келиб чиққан дейишади. Асрлар давомида у кичик қишлоқдан гўзал ва замонавий шаҳарга айланди. Бугунги Душанбе Тожикистоннинг нафақат сиёсий ва иқтисодий маркази, балки маданий юраги ҳамдир. Бу ердаги ҳар бир кўча, ҳар бир хиёбон ўтмиш излари билан замонавий тараққиёт нафасини бирлаштириб туради.

Сафаримиз байрам кунларига тўғри келгани учунми, шаҳарда автомобиллар тирбандлигини деярли кўрмадим. Бу эса шаҳарнинг янада файзли, оромбахш кўринишини очиб берди. Айниқса, бир жиҳат эътиборимни тортди: шаҳардаги барча ­эълонлар, реклама ва пешлавҳалар давлат тилида ёзилган. Бу давлат тилига ҳурматнинг ёрқин ифодаси эди.

Муҳташам иморат тепасида эса “Artel” ёзувини кўриб, рости, юрагимда алоҳида фахр туйғуси уйғонди. Бу гўё икки халқ ўртасидаги иқтисодий ва маданий алоқаларнинг ҳам рамзига ўхшарди.

Шаҳарнинг Истиқлол майдони, кенг хиёбон ва гўзал боғлари одамлар билан гавжум эди. Бу ерда сайр қилаётган одамлар, қувнаб юрган болалар, суҳбат қуриб ўтирган қариялар — барчаси ҳаётнинг самимий манзарасини ҳосил қиларди. Одамларнинг юзидаги табассум, кўзидаги хотиржамлик ва мамнуниятни кўриб, тожикистонликларнинг ҳаётдан розилиги, тинчлик ва осойишталик қадрини қанчалик чуқур ҳис қилишини англаш қийин эмас эди.

Шаҳар марказида жойлашган Абдураҳмон Жомий ва Мир Алишер Навоий ҳайкаллари олдида бир зум тўхтаб қолдим. Бу ерда икки халқнинг умумий тарихи, ўзаро уйғун адабиёти, қалблар яқинлигининг жонли тимсоли намоён бўлиб турарди.

Суҳбатлашган одамларим Ўзбекистондан эканимни эшитиб, самимий табассум билан қарши олди.

— Яқин йилларда Ўзбекистонга бормаган бўлсам-да, телевидение, радио, интернет орқали у ердаги ўзгаришларни кузатиб бораман — дейди Шомурод амаки. — Сизларнинг ютуқларингиздан биз ҳам чин дилдан хурсанд бўламиз. Футболни жуда яхши кўраман. Ўзбекистон терма жамоасининг жаҳон чемпионатига йўлланма олганини эшитиб, ҳам хурсанд бўлдик, ҳам ҳавас қилдик. Омад тилайман. Ўйинлар бошланганда сизларга мухлислик қиламиз. Илгари “Помир” билан “Пахтакор” ўйинлари жуда қизиқарли ўтарди. Душанбедаги стадионга Ўзбекистондан кўп мухлис келарди. Биз ҳам жамоамизни қўллаб-қувватлаш учун Тошкентга борардик. Шукрки, узоқ танаффусдан кейин борди-келдимиз тикланди. Насиб қилса, май ойида оилавий Самарқанд, Бухоро, Хивага бориб, тарихий шаҳарларни зиёрат қилмоқчимиз. Менинг уйим шу боғ яқинида. Ҳар куни неварам билан кечки сайрга чиқамиз. Бир куни у мендан “Булар кимларнинг ҳайкали?” деб сўради. Шунда эринмай, Жомий ва Навоий ҳақида, тожик ва ўзбек халқларининг дўстлиги ҳақида гапириб бердим. Неварам ҳали мактабга бормайди, лекин аллақачон Жомий ва Навоийнинг ижодидан шоҳбайтлар ёдлаб олган.

Амакининг кўзларида фахр ва умид порларди.

— Болаларимизни ҳозирданоқ дўстлик, ҳамжиҳатлик руҳида тарбиялашимиз керак, — деди у босиқлик билан. — Чунки келажак шу болаларнинг қўлида. Дўстлик бўлса, ҳамма нарса бўлади.

Унинг оддий, лекин чуқур маъноли сўзлари қалбимда узоқ вақт янграб турди. Ҳақиқатан, Жомий ва Навоий ҳайкаллари соясида айтилган бу гаплар икки халқ ўртасидаги абадий дўстликнинг энг самимий ва энг таъсирли ифодаси эди.

Душанбеда бир кун тургач, йўлимиз Панжикент томон бурилди. Душанбе — Панжикент йўли эса гўё табиатнинг жонли асари. Бу сафар тоғлар оралаб, булутларга яқинлашгандай бўлдик. Ям-яшил тепаликлар, қорга бурканган баланд тоғлар, серсув сойлар, текис ва замонавий пулли йўллар, тоғлар бағридан ўтган ер ости йўллари сафарни янада енгил ва мароқли қилди. Йўл ёқасидаги обод қишлоқлар, кўркам савдо ва ижтимоий соҳа объектлари Тожикистоннинг сўнгги йиллардаги тараққиётидан дарак берарди. Йўлда тожикистонлик икки нафар ўзбек ҳожи билан танишдим.

— Президентларимиз омон бўлсин, — дея сўз бошлади Рудакий туманида яшовчи Хўжамқул ҳожи Абдуллаев юзида шукроналик ва мамнуният ифодаси балқиб. — Чегаралар очилгач, Ўзбекистонга эмин-эркин бориб келяпмиз. Илгари бу орзу эди. Энди эса ҳаётимизнинг табиий қисмига айланди. Шахсан ўзим зиёрат, саёҳат ва даволаниш мақсадида бир неча бор Ўзбекистонга бориб келдим. Ҳар сафар у ердан янада кўтаринки руҳда, қалбим тозаланган ҳолда қайтаман. Ҳозир ҳам синфдошим Исроил ҳожи Гулмуродов билан яқинда очилган Имом Бухорий зиёратгоҳига йўл олганмиз. Бу масканга борган инсоннинг қалби, албатта, нурга тўлади, руҳи енгил тортади. У ердаги ободонлаштириш ишларини кўриб, инсон беихтиёр фахр туяди. Бундай табаррук жойларни обод қилиш, шундай кўркам ва муносиб ҳолатга келтириш катта савоб, миллат маънавиятига қилинган улкан хизматдир.

— Бугунги Ўзбекистонни кўриб, ҳайратланмай илож йўқ. Қайси соҳани олманг, ўзгариш, янгиланиш, тараққиётни кўрасиз, — дейди Исроил ҳожи суҳбатга қўшилиб. — Тошкентда барпо этилган ва таърифи етти иқлимга таралаётган Ислом цивилизацияси марказини ҳам бориб кўрмоқчимиз. Ишончим комил, ушбу марказ ҳам илм, маърифат ва маданият ўчоғи бўлади. Ҳеч шубҳасиз, Ўзбекистон ислом динининг маърифий, маданий марказларидан бирига айланмоқда.

Сафар давомида мамлакатимиздаги ўзгаришлар, бунёдкорликлардан юртдошларимиз билан бирга қўшни халқлар ҳам баҳраманд бўлаётгани беҳад қувонтирди. Давлатимиз раҳбарининг мана шундай эзгу ва узоқни кўзлаган ташаббуслари нафақат Ўзбекистон тараққиётига, балки бутун Марказий Осиё минтақасининг барқарорлиги ва ривожига хизмат қилмоқда. Айниқса, минтақа давлатлари ўртасидаги яқинлашув, қардош мамлакатлар билан муносабатларнинг янги босқичга кўтарилиши, шунингдек, Қирғизистон, Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги чегара масалаларининг тинч йўл билан, ўзаро тушуниш ва ҳамжиҳатлик асосида ҳал этилиши — бугунги куннинг энг катта ютуқларидан.

Ҳожилар билан суҳбатлашиб, Тожикистоннинг ажойиб манзараларини томоша қилиб, бирпасда тарихий Панжикент шаҳрига етиб келдик. У ерда бир кун дам олгач, яна йўлга тушдик. “Саразм – Жартепа” чегара постига яқинлашганда узоқдан ҳилпираб турган Ўзбекистон байроғи кўринди. Шу лаҳзада қалбимда ифодалаб бўлмас бир туйғу уйғонди бу — соғинчми, фахрми ёки шукроналикми, билмадим.

Фақат битта нарсани аниқ ҳис қилдим: бу сафар менга яна бир ҳақиқатни яққол англатди — ўзбек ва тожик халқлари ўртасидаги дўстлик ришталари асрлар давомида шаклланган, турли синовлардан ўтган ва узилмас иплар билан боғланган.

Бу дўстликни асраш ва янада мустаҳкамлаш эса икки миллат вакилларининг келажак олдидаги энг муҳим бурчидир.

Фарҳод НЕЪМАТОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири