Ўзбек миллий мусиқасининг асосий йўналишларидан бири бўлган Шашмақом қандай ривож топганига назар ташлайдиган бўлсак, XIII асрда Сафиюддин Урмавий томонидан “Дуваздаҳ мақом” тизими шакллантирилганини кўрамиз. XVII асрга келиб бу тизим маълум даражада инқирозга учраган бўлса-да, халқ орасида Бухоро амирлигида узил-кесил шакллангани санъатшунослик фанлари доктори, мақомшунос аллома Исҳоқ Ражабовнинг илмий изланишларидан бизга маълум.
Ўзбек ва тожик халқлари мусиқий меросида марказий ўринни эгаллаган Шашмақом туркуми ўзининг ва маҳаллий шаклларда яшаб, ривожланиб келган. Ўзбек мумтоз мусиқасининг дурдонаси бўлган Шашмақом XVIII асрга келиб баркамоллиги, мукаммал шаклга эга эканлиги ва юксак бадиий савияси билан ушбу халқлар мусиқий хазинаси гултожига айланди. Ушбу ҳашаматли туркум ўзининг узун тарихий йўли давомида қийин ва мураккаб довонлардан ўтиб, бугунги кунгача етиб келишида бир қанча фидойи инсонлар турли мушкулликларни енгиб, матонат ила келажак авлод учун хизмат қилдилар.
Ўзбек миллий мусиқаси асрлар давомида бой анъаналар асосида тараққий этган. XVIII аср ўрталарида Бухорода шаклланган Шашмақом санъати нафақат ўзбек, балки бутун Марказий Осиё мусиқа маданиятининг йирик ёдгорлиги ҳисобланади.
ХХ асринг 20-йилларида яратилган дастабки қўшиқлар асосан халқ фаровонлиги, фидокор меҳнаткашлар ҳаётини ифодалашга қаратилган бўлиб, Тўхтасин Жалилов, Юнус Ражабий, Комилжон Жабборов, Имомжон Икромов, Фаҳриддин Содиқов каби бастакор ва композиторлар мазкур жанр ривожига ҳисса қўшишган.
Ўтган асрнинг 30-йилларига келиб жанр ривожига таниқли бастакор-композиторлардан ташқари Тошкент давлат консерваториясининг талабалари ҳам ўзларининг беқиёс ҳиссаларини қўша бошлайдилар. Хусусан, М.Бурҳоновнинг “Табассум қилмадинг ҳеч...”, “Эй булбул, гиря макун” романслари, А.Козловскийнинг “Тановар”, “Ўзганча”, “Гул юз узра”, “Фиғон” каби вокал-симфоник асарларини мисол тариқасида келтириб ўтиш мумкин. Кейинги йилларда вокал мусиқа янги жанр турлари билан бойиди.
“Тановар” Ўзбекистон халқ лирик қўшиқлари ичида энг машҳури бўлиб, Фарғона фольклорининг хусусиятлари билан саҳналаштирилган.
Сунъий интеллект мусиқа соҳасига ҳам кириб келмоқда. Айни пайтда айрим қўшиқларнинг фақат сунъий интеллект орқали яратилиши, санъаткорлар томонидан жонли ижро этилмаслиги муайян ташвиш уйғотади. Бу ҳолат санъатнинг табиий руҳи ва жонли ижро анъаналарига таъсир кўрсатиши мумкин. Шу ўринда ўтган аср ва яқин ўтмишда ижод қилган эл суйган санъаткорларнинг вокал ижроларига назар ташласак. Масалан, Комилжон Отаниёзов, Шерали Жўраев, Ортиқ Отажонов, Бобомурод Ҳамдамов, Олмахон Ҳайитова каби ижодкорлар ўз меҳнати, жонли овози ва юракдан чиққан ижролари билан санъатни юксак поғонага кўтарганлар. Улар санъат қадрини улуғлаб, уни севиб, ҳақиқий ижро намуналарини яратишган.
XXI асрга келиб, санъаткорларнинг кўпчилиги жонли ижрода қўшиқ куйлашдан четлашиб бормоқда. Сунъий интеллект орқали яратилаётган қўшиқлар сони эса кун сайин ортиб бормоқда. Ҳатто биргина расм ёки овоз намунаси орқали ҳам сунъий интеллект воситасида қўшиқ ва клип яратиш имконияти пайдо бўлди. Бу жараённинг қулай томонлари билан бир қаторда, маълум хавотирли жиҳатлари ҳам мавжуд. Агар шу тарзда давом этса, шифокор, тадбиркор, иқтисодчи ёки бошқа соҳадаги мутахассислар ҳам махсус мусиқий билим ва маҳоратсиз, фақат сунъий интеллект ёрдамида қўшиқчи сифатида намоён бўлишлари мумкин. Бу эса санъатнинг профессионаллик даражаси ва жонли ижро қадрига таъсир кўрсатиши эҳтимолдан холи эмас. Шундай бўлса-да, сунъий интеллект технологиялари мусиқий меросни сақлаш, эски қўшиқларни қайта тиклаш ва ёш ижодкорларга янги имкониятлар яратишда муҳим восита бўлиб хизмат қилаётганини ҳам айтиб ўтиш жоиз. Демак, замонавий технологиялардан оқилона фойдаланиш орқали миллий мусиқа анъаналарини асраб қолиш ва уни янги босқичга олиб чиқиш мумкин.
Бироқ бугунги кунда анъанавий ижро мактаби давомчилари камайиб бораётгандек туюлади. Шу боис сунъий интеллект имкониятларидан тўғри ва ўрнида фойдаланиш билан бирга, миллий мусиқий меросимизни асраб-авайлаш ва жонли ижро анъаналарини сақлаб қолиш муҳим аҳамият касб этади. Ҳеч нарса санъаткорнинг табиий овозига ва чалинган куй-наволарига тенг келмайди. Қалбдан чиққан санъат намунаси қалбларга етиб боради. Санъаткорнинг овози, қалби, ноласи, дардидан яратилган ва ижро этилган куй-қўшиқлар тингловчининг юрагидан жой олади ва бундай ижод намуналари одамларга завқ беради, уларни қанча тингласангиз ҳам, яна тинглагингиз келаверади.
Хулоса қилиб айтганда, бугунги глобаллашув даврида сунъий интеллект технологиялари мусиқа санъатининг ривожига янги имкониятлар очиб бермоқда. Бироқ Шашмақом каби бебаҳо миллий меросимизни асраб-авайлашда инсон омили ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Чунки мақом санъати нафақат оҳанглар тизими, балки асрлар давомида шаклланган руҳий, эстетик ва маънавий қадриятлар мажмуасидир. Сунъий интеллект эса бу жараёнда ёрдамчи восита сифатида хизмат қилиши мумкин, аммо у устоз-шогирд анъанаси, жонли ижро маҳорати ва ижодкор қалбининг ўрнини тўлиқ боса олмайди. Шундай экан, замонавий технологиялардан оқилона фойдаланиб, миллий мусиқамизни келажак авлодларга асл ҳолича етказиш энг муҳим вазифалардан бири бўлиб қолади.
Фаррух НОРОВ,
Юнус Ражабий номидаги Ўзбек миллий мусиқа санъати институти Аньанавий чолғу ижрочилиги таьлим йуналиши 2-босқич талабаси
