Сиёсатшунос Қудратилла Рафиқовнинг “Янги Ўзбекистон” газетасида чоп этилган “Миллат Шавкати” сарлавҳали мақоласи жамоатчиликда катта қизиқиш уйғотди. Давлатимиз раҳбарининг Самарқандга ҳокимлик йилларида кўрсатган шижоати ва бунёдкорлик ишлари ҳақидаги фикрларни ўқир эканман, бугунги жамиятимизни тубдан янгилаётган кенг қамровли ислоҳотларнинг илдизи ўша йилларга бориб тақалишига яна бир бор амин бўлдим.

Муаллиф “Янги раҳбар илк иш кунини Самарқанд халқаро аэропортидаги ҳолатни кўздан кечиришдан бошлади; бир гуруҳ фаоллар ҳамроҳлигида кўчама-кўча, маҳаллама-маҳалла пиёда айланиб, ҳудуднинг ҳақиқий аҳволини, одамларнинг кундалик дарду ташвишларини бевосита синчиклаб ўрганди”, деб қайд этади. Бу — шунчаки кечаги кунни эслаш эмас. Бу бугунги бунёдкорликнинг теран томири ўша беҳаловат ва машаққатли кунлардан сув ичганини таъкидлашдир.

Чиндан ҳам, Президентимизнинг туб ислоҳотлари — бунёдкорлик жасорати кабинетдаги ҳисоботлардан эмас, халқ билан юзма-юз мулоқотдан бошланган. Мана шу ҳақиқат мени ҳам ўттиз йилдан ортиқ вақт аввалги хотираларимни қоғозга туширишга ундади.

Биринчи учрашув: сўнмаган ҳайрат

1992-1995 йилларда Қашқадарё вилояти Муборак тумани ҳокими лавозимида фаолият юритганман. Ҳокимлик ўша пайтда энди шаклланаётган янги бошқарув институти эди: биз ҳар куни изланиб, тинимсиз меҳнат билан тажриба орттириб борардик. 1993 йили тумандан сайланган Олий Мажлис депутати халқ ишончини оқламагани боис, туманимиз ва шаҳар аҳолисининг ташаббуси билан сайлов йўли орқали депутатликдан чақириб олинди. Ана шундай кунларнинг бирида туманимизга Тошкент шаҳри Мирзо Улуғбек тумани ҳокими, Олий Мажлис депутати ва мандат комиссияси раиси Шавкат Мирзиёев ташриф буюрди.

Расмий суҳбат бошланишидан аввал у кутилмаган савол берди:

— Туманингиз нега Муборак деб аталади?

Бу савол мени қувонтирди. Туманимиз номи буюк зот — Мовароуннаҳрда биринчи бўлиб ҳадис тўпламини таълиф этган муҳаддис Абу Абдураҳмон Абдуллоҳ ибн Муборак ал-Марвазий номи билан боғланишини айтдим. 736 йили Марвда таваллуд топган бу аллома муҳаддис, фақиҳ ва зоҳид сифатида бутун ислом оламида ном қозонган, асарлари асрлар оша қўлдан қўйилмай ўқилади. Онаси хоразмлик, отаси туркий хонадондан бўлган бу зотнинг рамзий қабри туманимизда жойлашган ва муборакликлар учун табаррук маскан. Жоме масжидимиз фаолият юритаётганини, келгусида бу масканни обод зиёратгоҳга айлантириш ниятимиз борлигини ҳам сўзлаб бердим.

Ўзим ёзган “Буюк ҳадисшунос Абдуллоҳ ибн Муборак” номли рисоламни тақдим этдим. Шавкат Мирзиёев китобчани диққат билан варақлаб чиқди-да:

— Ижод билан ҳам шуғулланасизми? — деб сўради.

“Қоракўз” номли ҳикоялар тўпламимни кўрсатдим. Суҳбат давомида “Туркистонда миллий мустақиллик учун сиёсий кураш (1917–1924 йиллар)” мавзусида илмий иш қилаётганимни айтдим.

— Мен ҳам бу ишга келгунимга қадар институтда проректор бўлиб ишлаганман, — деди. — Илмий раҳбарингиз ким?

Устозимнинг номини айтдим.

— Раҳбарингиз зўр экан. Ишни тезлаштиринг, муваффақиятли якунлаб олинг.

Сўнг хонадаги китоб жавонига кўз ташлаб, жилмайди:

— Ижодга қизиқар экансиз, шунинг учун жавонингизда фақат энг сара адабиётлар туриши бежиз эмас экан-да. Китобга ёшларни жалб қилиш керак. Туманда нечта кутубхона бор, фондида қанча китоб мавжуд?

Рақамларни бирма-бир айтиб бердим. Кейин Шавкат Мирзиёев туманнинг тарихий масканлари билан қизиқди. Туманимиздаги Кўҳна шаҳар қишлоғида Амир Темур бобомизга алоқадор Занжирсарой тарихий обидаси борлигини, бу борада археологлар ишлаётганини, яқинда Археология институти раҳбари Темур Ширинов Франциядаги “Амир Темур” жамияти асосчиси, профессор Люсьен Керен билан обидага келиб танишганини сўзлаб бердим. Шавкат Мирзиёев бу маълумотларни зўр эътибор билан тинглади.

Ўша суҳбатда бир нарсани аниқ ҳис қилдим: бу инсон учун туман деганда фақат рақамлар ва ҳисоботлар эмас, унинг номи, тарихи, китоби, зиёратгоҳи ва одами бир бутун ҳолда кўринарди. Билимдонлиги, талабчанлиги ва шиддаткорлиги, энг муҳими, суҳбатдошининг гапини бўлмай, фикрини охиригача диққат билан эшитиши мени ўзига тортди. Тоғдек салобатли бу зотга чин дилдан ҳавас қилганим бугунгидек эсимда.

Бирга туман марказини пиёда айландик. У киши сув муаммосини дарҳол сезди ва Қашқадарёдан шаҳарга бетон ариқ орқали сув келтиришни таклиф қилди. Шу заҳоти Тошкентга — ўша вақтдаги Мелиорация ва сув хўжалиги вазирлигига қўнғироқ қилиб, керакли мутахассисларни туманга юборишни сўради.

Орадан икки кун ўтиб, вазирликдан мутахассислар етиб келди ва ишни бошлаб юборди. Бугун оддий туюладиган бу тезкорлик ўша йиллар учун ҳақиқий янгилик, айтиш мумкинки, кутилмаган жасорат эди.

Хайрлашар чоғида Шавкат Мирзиёев менга туманда ислоҳотчи ҳоким бўлиш, маҳаллаларни фаоллаштириш, одамлар ҳаётининг ҳақиқий ҳолатини ўрганиш зарурлигини уқтирди. Маҳалла раислигига эса эл ҳурмат қиладиган, ортидан одамларни эргаштира оладиган обрўли инсонларни сайлаш лозимлигини маслаҳат берди.

Ўша маслаҳат мени руҳлантирди: орадан кўп ўтмай, илмий ишимни ҳам муваффақиятли якунладим. Йиллар ўтиб эса айнан шу тамойиллар — маҳаллага таяниш, одамлар билан юзма-юз мулоқот, муаммони борича тан олиш ва ечимини топиш, натижага йўналтирилган бошқарув бугунги янги Ўзбекистон сиёсатининг устунига айланганини кўриб, ҳайратланмай иложим йўқ.

Ватан ва халқни улуғлаш бахти

Орадан кўп ўтмай, бир гуруҳ ҳокимлар — ўша пайтдаги Қашқадарё вилояти ҳокими Темир Хидиров, камина, Бухоро вилояти ва Тошкент шаҳридан айрим туман ҳокимлари — тажриба алмашиш мақсадида Францияга хизмат сафари билан бордик.

Гуруҳ таркибида Мирзо Улуғбек тумани ҳокими Шавкат Мирзиёев ҳам бор эди. Илиқ сўрашгач, биринчи навбатда, сув масаласи қандай ҳал бўлганини сўради. Мен туман аҳолиси номидан миннатдорлик билдирдим.

Францияда қатор вазирликлар, ишбилармон ва тадбиркорлар билан учрашувлар ташкил этилди, “Технип” компаниясида бўлдик, Париж билан танишдик, дунёга машҳур ­музейларни кўрдик, Эйфель минорасига кўтарилдик.

Ҳар бир учрашувда Шавкат Миромонович фаол қатнашиб, ўз таклифларини ўртага ташлаб, сафимизда алоҳида ажралиб турарди.

Лекин ўшанда мени ҳайратга солган ва ҳанузгача ҳайратлантириб келаётган бошқа бир ҳолат бўлди. Шавкат Мирзиёев кўҳна Европанинг оламни лол қолдирган меъморий обидалари олдида туриб, ўрни келганида мезбонларимизни Ватанимизнинг тарихий масканларига — Самарқанддаги Амир Темур мақбараси ва Улуғбек расадхонасига, Ҳазрати Дониёр, Регистон, Шоҳи Зинда ансамблларига шу юртнинг эгасидек виқор ва ишонч билан таклиф қиларди. Бу нафақат биз — сафдошларини қувонтирар ва руҳлантирар, балки мезбонларни ҳам бош ирғаб, самимий табассум қилишга ундарди. Гўё бу — улуғ бир башоратнинг илк нурли дараги, Ватан ва унинг халқи билан фахрланишнинг олий намунаси эди.

Инсон қадри — юрт довруғи

Давлатимиз раҳбари ҳар бир маърузасида, халқ билан ўтказадиган ҳар бир учрашувида инсонлар эртага эмас, бугун бахтли яшаши лозимлигини, бу Ватанда инсон азиз ва мукаррам эканини алоҳида таъкидлайди. Бу теран фикрнинг давлат сиёсати даражасига кўтарилгани эса ўзининг ҳаётбахш натижаларини бермоқда.

Биргина мисол. Бугун минглаб юртдошларимиз давлатимиз ғамхўрлиги ва яратилган қулай шароитлар туфайли муборак ҳаж зиёратини адо этмоқда. Менга ҳам оилам билан 2023 йилнинг июнь-июль ойларида ҳаж сафарига бориш насиб этди. Айниқса, июль ойида — Президент сайлови кунларида қутлуғ Маккаи мукаррамада бўлиш ўзбекистонлик ҳожилар учун ўзгача бахт эди. Барча ўзбек ҳожилари Президентимиз номзодини якдиллик билан қўллаб-қувватлаб овоз берди. Нуроний ота-оналаримизнинг хурсандчилик кўз ёшига қоришган дуоларини, қалбларидаги шукронани фахр билан эслайман.

2026 йилда эл-юрт корига яраган фидойи ватандошларимиздан 100 нафари “Президент ҳожиси” сифатида муборак сафарга юборилгани халқимизга кўрсатилаётган юксак эҳтиромнинг яна бир ёрқин намунаси бўлди.

Шу маънода, “Президент ҳожилари” ташаббуси, Ислом цивилизацияси маркази қурилиши ва Имом Бухорий мажмуасининг янгича қиёфаси бир-биридан алоҳида воқеалар эмас. Булар — янги Ўзбекистонда инсон қадри, эътиқод эркинлиги, аждодлар мероси ва маърифат ғояси уйғунлашаётганидан далолат берувчи ягона маънавий жараённинг кўринишларидир.

Саккиз йил давомида бунёд этилган Ислом цивилизацияси маркази халқимизнинг бой маънавий ва илмий меросини чуқур ўрганиш ҳамда дунёга кенг тарғиб қилиш йўлидаги тарихий қадам бўлди. Юртимиз азалдан буюк алломалар, муҳаддислар ва мутафаккирлар етишиб чиққан табаррук замин. Абдуллоҳ ибн Муборак ал-Марвазий, Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Баҳоуддин Нақшбанд, Бурҳониддин Марғиноний каби улуғ зотлар қолдирган бой илмий мерос бутун инсоният маънавий тараққиётига улкан ҳисса бўлиб қўшилган.

Бугун мана шу меросни чуқур ўрганиш ва кенг тарғиб қилиш янги Ўзбекистон тараққиётининг муҳим маънавий устунларидан бирига айланмоқда.

“Президент ҳожиси” мақомига мушарраф бўлганларнинг муқаддас сафар олдидан айнан шу марказга ташриф буюриб, бой маънавий меросимиз билан яқиндан танишгани ҳам рамзий маънога эга. Ишонч билан айтиш мумкинки, бу инсонлар Ватан тинчлиги, халқ фаровонлиги ва ёш авлод камолини таъминлашда доимо камарбаста бўлиб қолади. Зеро, меҳр-мурувватнинг жавоби садоқат ва фидойиликдир.

Узилмаган силсила

Имом Бухорий қомуслар бош таҳририяти томонидан 1991 йилда Тошкентда нашр этилган “Ҳадис” тўпламининг сўзбошисида қайд этилишича, Мовароуннаҳрда биринчи бўлиб ҳадис тўплами таълиф этган муҳаддис Абдуллоҳ ибн Муборак ал-Марвазийдир. Бу — олис ўтмишда маънавиятимизга қўшилган улкан ҳиссанинг илмий эътирофи.

Тарих ипини тортсангиз, ҳайратланарли силсила намоён бўлади. Абдуллоҳ ибн Муборак Имом Бухорий таваллудидан ўн уч йил муқаддам вафот этган — улар юз кўришмаган. Аммо манбаларда ёзилишича, Имом Бухорий ўн олти ёшидаёқ Абдуллоҳ ибн Муборак ва Вақиъ ибн Жарроҳ китобларини ёд олган эди. Демак, муҳаддислар султонининг илк устозларидан бири — китоб орқали етиб келган ал-Марвазий бобомиздир. Устоз бўлиш учун бир хонада ўтириш шарт эмас экан: китоб бор жойда устоз ҳам бор.

Мана шу силсиланинг бугунги ҳалқаси — 2026 йил 19 март. Ўша куни Президентимиз ташаббуси билан Самарқанд вилояти Пай­ариқ туманидаги Хартанг қишлоғида қайтадан бунёд этилган Имом Бухорий мажмуаси очилди: ўн тўртта мовий гумбаз, 75 метрли тўртта минора, инновацион музей, кунига 65 минггача зиёратчини қабул қила оладиган қадамжо. Эртаси куни — Рамазон ҳайити арафасида бу ерда илк бор ҳайит намози ўқилди. Президентимиз бу маскан “фақат зиёрат эмас, илм-маърифат, тарбия ва ибрат маскани бўлиши” кераклигини таъкидлаган эди.

Биз, муборакликлар учун бу воқеанинг алоҳида маъноси бор. Туманимиздаги ал-Марвазий бобомизнинг рамзий қабри ҳам, Самарқанддаги улуғвор мажмуа ҳам бир силсиланинг икки ҳалқаси. Устоз ва шогирд, китоб ва зиёрат, ўтмиш ва бугун ана шу ­тариқа туташади. Аждодлар меросига эҳтиром деганимиз — мана шу занжирни узилишдан асраш демакдир.

Китобга меҳр — келажакка ишонч

Янги Ўзбекистонда китоб ўқиш маданияти ва китобга эътибор давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Китобхонлик фақат таълим масаласи эмас, балки миллат келажаги, халқимизнинг маънавий қудрати ва мамлакат рақобатбардошлигини таъминлайдиган муҳим омилдир.

Бу ҳақда ўқиганимда, ҳар сафар ўша олис суҳбат ёдимга тушади. Оддий бир туман ҳокимининг ишхонасидаги китоб жавонига эътибор қаратиб, “Китобга ёшларни жалб қилиш керак”, деган, кутубхоналардаги китоблар сонигача сўраган раҳбар орадан йиллар ўтиб бу вазифани бутун бир мамлакат миқёсида давлат сиёсати даражасига кўтарди. Демак, бугунги миллий китобхонлик ҳаракатининг илдизи ҳам ўша йилларда — оддий бир хонадаги оддий бир саволда экан.

2017 йилдан буён ўтказиб келинаётган “Ёш китобхон” танлови миллионлаб ёшларни мутолаага яқинлаштирди. “Ёш китобхон оила” танлови эса мутолаа муҳитини ҳар бир хонадонга олиб кирмоқда.

Жорий йил бошида қабул қилинган қарор асосида энг фаол китобхонларни қўллаб-қувватлашнинг янги тизими йўлга қўйилди. Яқинда “Ёш китобхон” танловининг навбатдаги республика босқичи якунланди: унда мамлакатимизнинг барча ҳудудидан билимдон ва зукко 42 нафар ёш ўз иқтидорини намоён этди. Ғолиб бўлган уч нафари эса Президент совғаси — замонавий автомобиллар билан тақдирланди.

Давлатимиз раҳбари ғолиб ёшларни, уларнинг устозлари ва ота-оналарини самимий табриклаб, иқтидорли, изланувчан ва билимга чанқоқ ёшлар — янги Ўзбекистоннинг порлоқ келажаги эканини таъкидлади. Зеро, китобга қўйилган меҳр келажакка ишонч ва эътиқоднинг суянч тоғидир.

Сўз ва маърифат кунлари

Истиқлолнинг дастлабки йиллари эди. Муборак туманида маънавий-маърифий ишларга алоҳида эътибор қаратардик. Ўша кезлари биргина ном танлаш ҳам биз учун тарихга қайтиш эди: хўжаликларимиз “Туркистон”, “Хоразмий”, “Бухорий”, “Амир Темур”, “Алишер Навоий”, “Бўстон”, “Гулистон” деб атала бошлади. Ҳар бир ном — ўзлигимизга қайтишнинг кичик бир қадами эди.

“Туркистон” газетаси кунларини ўтказишни ташкил қилдик. Ўша пайтда тадбир доирасида туманимизга Ўзбекистон халқ шоири ­Абдулла Орипов, “Туркистон” газетасининг бош муҳаррири Жаббор Раззоқов, Салим Ашур, Сирожиддин Рауф ва бир гуруҳ журналистлар, шунингдек, Ўзбекистон халқ артисти Зикир Муҳаммаджонов ҳамда Эркин Комилов бошчилигидаги санъаткорлар келди. Меҳмонларни туман чегарасида кутиб олдик, нефть-газ саноати корхоналарида, таълим масканларида, чорвадорлар ва деҳқонлар ҳузурида учрашувлар ўтказилди, шеърлар ўқилди, санъаткорлар ўз ижодини намойиш этди.

Орадан кўп ўтмай, туманимизда “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетаси кунлари ҳам ўтказилди: газетанинг бош муҳаррири Аҳмаджон Мелибоев бошчилигидаги журналистлар, заҳматкаш тарихчи олим Бегали Қосимов ва бошқа ижодкорлар меҳмон бўлди. Меҳмонларни қадимий Сардоба обидаси ва Занжирсарой қалъаси харобаларига олиб бордик. Бу масканлар ҳақидаги ривоятлардан сўзлаб бердик.

Ўша кунлари биз оддий бир ҳақиқатга амин бўлдик: одамлар нонга қанчалик муҳтож бўлса, сўзга ва ўз тарихига ҳам шунчалик ташна экан.

“Тупроқ остидаги шаҳар”

Занжирсарой ҳақидаги изланишларим анча олис йилларга бориб тақалади. 1977-1978 йилларда “Қашқадарё ҳақиқати” газетасининг маданият бўлимида адабий ходим бўлиб ишлаган кезларим тарихий манбаларга суяниб, бу қалъа ҳақида “Тупроқ остидаги шаҳар” деб номланган туркум мақолалар ёза бошлаган эдим. Аммо қалъанинг Амир Темур бобомиз ва Сароймулкхонимга алоқадорлиги биринчи мақоладан кейиноқ шов-шув кўтарди: айрим тазйиқлар туфайли изланишни тўхтатишга мажбур бўлдим. Ўша замонда Соҳибқирон номини баланд овозда тилга олишнинг ўзи журъат талаб қиларди.

Мустақиллик бу тўсиқларни бир зумда олиб ташлади. Марҳум устозим, тарихчи олим Поён Равшанов билан ҳамкорликда ишни қайтадан бошладик. “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасининг уч сонида “Соҳибқирон туғилган жой ёхуд Занжирсарой қиссаси” мақоламиз босилди. 1992 йилда эса шу номдаги китобимиз Тошкентда нашр этилди.

Тарихий манбаларга кўра, Муборакдан 10-12 чақирим наридаги Занжирсарой Чиғатой улуси ҳукмдори Қозонхоннинг олий қароргоҳи бўлган. 1346 йилда Амир Қазағон Қозонхон устидан ғалаба қозонгач, пойтахт Занжирсаройдан Бухорога кўчирилган. Кейинчалик Соҳибқирон Амир Темурнинг ўзи бу маконни хуш кўриб, юришлардан сўнг қиш фаслини бир неча бор шу ерда ўтказган. Демак, Занжирсарой шунчаки харобазор эмас, у Мовароуннаҳр тарихининг бурилиш нуқталаридан бирига шоҳид бўлган макондир.

Йиллар давомида бу маконга дунёга танилган олимлар келди. Франциядаги “Амир Темур” жамияти асосчиси профессор ­Люсьен Керен, шу жамиятнинг ҳозирги раҳбари, Самарқанд шаҳрининг фахрий фуқароси профессор Фредерик Брессанд хоним, архитектура профессори Кьяра Силви Антонини, америкалик машҳур олима Беатрис Манц шулар жумласидан.

2024 йилда Россиянинг Пенза шаҳрида ўтказилган йирик халқаро конференцияда Занжирсарой ҳақида археолог олим, тарих фанлари доктори, профессор Абдисобур Раимқулов маъруза қилди. Конференция материаллари Қозон шаҳрида нашр этиладиган нуфузли “Археология Евразийских степей” журналида эълон қилинди. Уни ўнлаб мамлакатдаги мутахассислар мутолаа қилади.

Занжирсарой номи миллат шеъриятига ҳам кириб келди: Тошкентда Амир Темур бобомиз ҳайкали очилган тантанада Абдулла Орипов ўқиган шеърда “Занжирсарой ўчин олган зот” деган мисра янгради. Муборак туманининг шоҳкўчаси Занжирсарой номи билан юритила бошлади.

Минг шукрки, она юртимиз тарихига оид бундай изланишлар бугун халқимиз ҳукмига бемалол ҳавола этилмоқда, юртимиз ва хорижий олимлар бу тадқиқотларга муносабат билдирмоқда. Бу — мустақиллигимиз шарофати.

Хулоса

Ортга назар ташлар эканман, бир хулосага келаман: янги Ўзбекистон — инсон қадрини улуғлаш, халқ дардига шерик бўлиш, ­жамиятда адолат ва тенг имкониятлар муҳитини яратиш йўлидаги улкан бунёдкорликлар номидир.

Бугун ҳар биримиздан четдан кузатувчи бўлиб қолиш эмас, дахлдор, фаол ва масъул фуқаро бўлиб яшаш талаб этилади.

Нуронийларимизнинг дуоси ва тажрибаси, ёшларимизнинг ғайрати ва ташаббуси, зиёлиларимизнинг фикри ва маърифати, раҳбарларнинг масъулияти, халқимизнинг бирлиги — янги Ўзбекистон биноси мана шу устунлар устига қурилмоқда. Ҳар биримиз бу бунёдкорликка ўз ҳиссамизни қўшишимиз лозим.

Ўттиз йилдан ортиқ вақт олдин бир туман марказидаги сув муаммосини бартараф этишдан, туман номининг маъносини сўрашдан, бир жавондаги китобларга ­эътибор қаратишдан бошланган йўл бугун бутун бир мамлакатнинг тараққиёт стратегиясига айланди. Мана шу — миллат Шавкати. Бу шараф ва шавкатни ҳар бир Ўзбекистон фуқароси қалбида асраб-авайлаб, келажак авлодларга етказиши — олий бурч.

Жумақул ҚУРБОНОВ,

Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси,

сиёсий фанлар номзоди, меҳнат фахрийси