Айниқса, Алишер Навоий туркий тил юксак бадиий тафаккурни ифодалашга ҳар жиҳатдан қодир эканини беназир ижоди орқали исботлаб берди. Бугун биз Навоий меросини фахр билан тилга олар эканмиз, зиммамиздаги муҳим бурч — улуғ аждодларимиз юксак мақомга кўтарган тилни замонавий ҳаётнинг барча жабҳасида муносиб қўллаш вазифасини ҳам унутмаслигимиз шарт.
1989 йил 21 октябрда “Давлат тили ҳақида”ги қонуннинг қабул қилиниши халқимиз тарихидаги энг муҳим бурилиш нуқталаридан бири бўлди. Мустақиллик йилларида ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги мақоми Бош қонунимиз — Конституцияда қатъий мустаҳкамланди. Ушбу тарихий қадамлар она тилимизнинг ижтимоий мавқеини юксалтириш, миллий ўзликни теран англаш ҳамда давлат ва жамият ҳаётида тилимизнинг ўрнини кучайтириш учун мустаҳкам ҳуқуқий асос яратди. Аммо тарихий мақом якуний манзил эмас, балки тараққиёт йўлидаги муҳим ибтидодир. Қонун тилнинг ҳуқуқий пойдеворини барпо этса, унинг ҳақиқий қудрати бевосита кундалик ҳаётда намоён бўлади. Давлат идораларида ҳужжатларнинг саводли юритилиши, мактабларда сифатли таълим берилиши, олий ўқув юртларида илмий тадқиқотларнинг ўзбек тилида олиб борилиши, замонавий дастур ва рақамли платформаларнинг она тилимизда равон ишлаши — буларнинг барчаси давлат тили мақомининг амалдаги ифодасидир. Зеро, тил фақат байрамларда мадҳ этилиб, тантанали нутқларда улуғлансаю кундалик амалий фаолиятда унга етарлича ўрин берилмаса, ички имкониятлари тўлақонли юзага чиқмайди. Бугун ўзбек тили олдида турган энг долзарб вазифа ҳам айнан шундан иборат: бой тарихий меросни замонавий тараққиёт билан уйғунлаштириш ва она тилимизни келажакдаги жараёнларнинг фаол иштирокчисига айлантиришдир.
Сўнгги йилларда мамлакатимизда давлат тилини ҳар томонлама ривожлантириш, нуфузи ва қўлланиш кўламини кенгайтиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хусусан, 2020 йил 20 октябрда қабул қилинган давлат тилини ривожлантириш концепциясида 2030 йилга қадар мўлжалланган устувор вазифалар белгилаб берилган бўлса, 2025 йил 20 октябрда ушбу йўналишни янги босқичга олиб чиқишга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тасдиқланди. Мазкур ташаббуслар давлат тилининг жамият ҳаётидаги мавқеини мустаҳкамлаш, таълим мазмунини такомиллаштириш, электрон ресурсларни бойитиш ҳамда замонавий технологиялар имкониятларидан унумли фойдаланиш каби кенг қамровли йўналишларни қамраб олади.
Бу жараёндаги энг муҳим мезон амалга оширилаётган ислоҳотларнинг одамлар ҳаётида қандай амалий самара бераётгани билан белгиланади. Ҳар бир фуқаро давлат идорасига мурожаат қилганида ўз фикрини давлат тилида эркин баён эта олиши, расмий жавобни аниқ ва тушунарли қабул қилиши, қабул қилинаётган қонун ҳамда қарорларнинг мазмун-моҳиятини қийналмай англай билиши шарт. Давлат тили фуқарони давлатдан узоқлаштирадиган қуруқ расмиятчилик воситаси эмас, аксинча, давлат билан жамият ўртасидаги мулоқотни яқинлаштирувчи ишончли кўприк бўлмоғи лозим. Бунинг учун эса расмий ҳужжатларда мураккаб ва сунъий жумлаларни қалаштиришдан воз кечиб, фикрни аниқ, мантиқий ҳамда содда ифодалаш маданиятини шакллантириш тақозо этилади.
Шунингдек, давлатнинг тил сиёсати кундалик ҳаётимизда — кўча ва маҳаллалардаги ёзувлар, пешлавҳалар, ташқи рекламалар, йўл кўрсаткичлари ҳамда жамоат жойларидаги ахборот матнларида ҳам яққол акс этади. 2025 йилги расмий маълумотларга кўра, мамлакатимизда қарийб 250 мингта географик объект, жумладан, 200 мингдан зиёд кўча номи давлат тили талабларига мувофиқлаштирилиб, реестрга киритилган. Сўнгги икки йил мобайнида тоғлар, дарёлар, метро ва темир йўл бекатлари, аэропортлар сингари 2600 та объектнинг номи миллий руҳда қайта кўриб чиқилиб, ўзгартирилгани қайд этилган. Бу каби амалий қадамлар она тилимизнинг нафақат расмий ҳужжатларда, балки мамлакатимизнинг кундалик қиёфасида ҳам устувор бўлишига хизмат қилади. Шу билан бирга, жой номларини тартибга солишда уларнинг тарихий ва маданий илдизларини чуқур ўрганиш, адабий тил ва имло меъёрларига қатъий амал қилиш ҳамда аҳоли учун тушунарли шаклларни танлаш ғоят муҳим. Давлат тилининг мавқеини мустаҳкамлаш борасида яна бир муҳим жиҳатни эътибордан қочирмаслик керак: тил равнақини фақат назорат ва маъмурий талаблар билан чеклаб бўлмайди. Тилга чинакам ҳурмат, аввало, ундан фойдаланиш қулай ва табиий бўлган соғлом муҳитда шаклланади. Қачонки фуқаро давлат тилида сифатли хизмат олса, ўқувчи қизиқарли дарслик мутолаа қилса, талаба ўз мутахассислигига доир илмий манбаларни она тилида қийналмай топа олса, компьютер дастури ёки мобил илова ўзбек тилида бенуқсон ишласа, шундагина давлат тилининг қадри ва нуфузи юксалади.
Сунъий интеллект даврида тилимиз истиқболи
Ҳар қандай тилнинг ҳақиқий қудрати фақат бадиий ифода имкониятлари билангина чекланмайди. У математика, физика, кимё, биология, генетика, тиббиёт, иқтисодиёт, ҳуқуқшунослик ва ахборот технологиялари сингари мураккаб соҳалардаги илмий билимларни ҳам аниқ ва мукаммал ифодалай олиши шарт. Агар ёш мутахассис ўз соҳасига доир илғор билимларни фақат чет тилида ўзлаштиришга мажбур бўлаётган экан, бу ҳолат ўзбек тилидаги илмий манбалар, ўқув адабиётлари ва терминологик базани янада ривожлантириш зарурлигидан далолат беради. Она тилимизнинг илм-фан тили сифатидаги мавқеини мустаҳкамлаш унинг келажаги учун ғоят муҳим стратегик вазифа. Бу мақсадга эришиш йўлида фундаментал ва амалий фанлар бўйича замонавий дарсликлар, илмий-оммабоп асарлар, терминологик қўлланмалар ҳамда юқори сифатли таржималарни кўпайтириш талаб этилади. Зеро, илмий тушунчани она тилида аниқ ифодалаш имконияти ўқувчининг мураккаб мавзуни ўзлаштиришини осонлаштиради, замонавий билимларни кенгроқ аудиторияга етказишга хизмат қилади ва миллий илмий тафаккурни ривожлантиради. Албатта, бу вазифа хорижий тилларни ўрганишга қарама-қарши қўйилмаслиги керак. Аксинча, у халқаро илмий ҳамкорликни она тилида пухта билим олиш ва эгалланган янги билимларни ўзбек тилида ҳам равон ифодалай билиш кўникмаси билан уйғунлаштиришни назарда тутади.
Халқаро миқёсда қўлланаётган атамани асл ҳолича қабул қилиш тўғрими ёки ўзбек тилининг ички имкониятларига таяниб, унга янги муқобил топиш керакми? Бу саволларга барча ҳолатлар учун бирдек мос келадиган тайёр қолип ёки ягона жавоб мавжуд эмас. Мазкур масалада ҳар бир терминнинг илмий мазмуни, халқаро миқёсда қўлланиш даражаси, ўзбек тилининг фонетик-грамматик қонуниятлари ҳамда фойдаланувчилар учун қанчалик тушунарли бўлиши инобатга олиниши шарт.
Бир томондан, халқаро майдонда кенг оммалашган атамаларни асоссиз равишда сунъий ўзбекчалаштиришга уриниш илмий моҳиятни тушунишни қийинлаштириб қўяди. Иккинчи томондан эса, хорижий тилдаги ҳар қандай сўзни изоҳсиз ва кўр-кўрона қабул қилавериш ҳам она тилимизнинг ички сўз ясаш имкониятларини чеклаб қўйиши тайин. Масалан, “компьютер” ёки “аэропорт” сингари халқ тилига сингиб кетган сўзларни сунъий ва ноқулай сўз бирикмалари билан алмаштириш амалиётда кутилган самарани бермайди. Энг асосийси, тавсия этилаётган ўзбекча муқобил аниқ, ихчам ва табиий жаранглаши, ифодаланаётган тушунчани чигал ҳолатга солмаслиги даркор.
Электрон терминологик реестрлар ва ягона рақамли луғатлар тизимини шакллантириш ҳам самарали ечимлардан биридир. Бундай замонавий платформаларда ҳар бир атаманинг имло қоидаларига мувофиқ ёзилиши, илмий изоҳи, қўлланиш соҳаси, тавсия этилган миллий муқобили ҳамда зарур ҳолларда чет тиллардаги шакллари жамланиши мумкин. Бу эса турли вазирлик ва идоралар, таълим муассасалари ҳамда оммавий ахборот воситаларида битта тушунчанинг ҳар хил ёзилиши ёки турлича талқин қилиниши каби муаммоларга барҳам беради. Зеро, терминология соҳасидаги фаолият тасодифий қарорлар йиғиндиси эмас, балки мунтазам илмий тадқиқот ва изчил мувофиқлаштиришга асосланган яхлит тизим бўлмоғи керак.
Сунъий интеллект тизимлари таянадиган маълумотлар базаси қанчалик бой ва мукаммал бўлса, уларнинг ўзбек тилидаги матн ҳамда нутқни англаш, қайта ишлаш қобилияти ҳам шу қадар юксалади. Шу нуқтаи назардан, миллий электрон тил корпусларини яратиш фавқулодда муҳим аҳамият касб этади. Бундай корпуслар бадиий, илмий, расмий, публицистик ва бошқа услубдаги матнларни тартибли рақамли базага жамлаш имконини беради. Қолаверса, барча учун очиқ ва доимий янгиланиб борувчи изоҳли ҳамда таржима луғатлари, ҳудудий шевалар ва талаффуз хусусиятларини қамраб олган овозли маълумотлар базалари, шунингдек, рақамлаштирилган илмий мақолалар ва диссертациялар ўзбек тилининг рақамли оламдаги салоҳиятини кенгайтиришга хизмат қилади.
Ўзбек тилининг рақамли истиқболини таъминлаш учун бир қатор устувор йўналишлардаги ишларни изчил ва тизимли равишда ривожлантириш зарур. Биринчидан, тилимизнинг барча асосий услубларини қамраб олувчи кенг кўламли электрон матнлар базасини барпо этиш керак. Иккинчидан, мавжуд луғатлар ва терминологик ресурсларни ягона марказлашган тизимга бирлаштириш лозим. Учинчидан, оғзаки нутқни матнга айлантириш ва ёзма матнни табиий овозда ўқиш технологияларини янада такомиллаштириш талаб этилади. Тўртинчидан, ўзбек тилидаги илмий ҳамда таълимий манбаларни тўлиқ рақамлаштириш ва улардан эркин фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш даркор. Бешинчидан эса, машина таржимаси ҳамда матнни мазмунан таҳлил қилиш тизимларини янги босқичга олиб чиқиш шарт. Мазкур йўналишлар ўзаро бир-бирини тўлдириб, она тилимизнинг замонавий технологиялар оламидаги иштирокини мустаҳкамлашга бевосита хизмат қилади.
Сунъий интеллект имкониятлари тил ўрганиш ва уни ўқитиш жараёнида ҳам беқиёс аҳамият касб этади. Замонавий электрон луғатлар, талаффуз тўғрилигини текширувчи дастурлар, интерактив машқлар, аудиодарслар ҳамда сунъий интеллектга асосланган суҳбат модуллари ҳар бир ўрганувчига ўз индивидуал суръатида билим олиш шароитини яратади. Хусусан, “Ибрат фарзандлари” лойиҳаси доирасида ўзбек тилини ўргатишга мўлжалланган сунъий интеллект модулини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилаётгани ҳам ушбу йўналишнинг долзарб эканини тасдиқлайди. Бундай инновацион воситалар ўзбек тили ва бой маданиятимизга қизиқувчи хорижликлар учун ғоят фойдали манба бўлиб хизмат қилади.
Шу билан бирга, сунъий интеллект томонидан яратилган ҳар қандай матнни ишончли деб қабул қилиш ҳам хатодир. Технология баъзида сўзларни ноўрин танлайди, мантиқий мазмунни бузади, аслида, мавжуд бўлмаган маълумотни ҳақиқатдек тақдим этади ёхуд ўзбек тилининг ўзига хос услубий нозикликларини эътибордан четда қолдиради. Айниқса, ҳуқуқий, тиббий, илмий ҳамда расмий матнларда бу каби нуқсонларга йўл қўйилиши жиддий салбий оқибатларни келтириб чиқариши мумкин. Шу боис, сунъий интеллектга инсон мутахассиснинг ўрнини буткул эгаллайдиган восита сифатида эмас, унинг меҳнатини енгиллаштирадиган ёрдамчи технология сифатида қараш лозим. Рақамли воситаларнинг сифатини оширишда тилшунослар, муҳаррирлар, ўқитувчилар ва соҳа мутахассисларининг доимий назорати ҳал қилувчи ўрин тутади. Зеро, бу кўламдор вазифаларни ёлғиз филологлар ёки давлат идораларининг кучи билан ҳал этиб бўлмайди. Ўзбек тилининг рақамли қудрати тилшунослар, дастурчилар, маълумотлар муҳандислари, таржимонлар, журналистлар, таълим мутахассислари ҳамда сунъий интеллект бўйича экспертларнинг узвий ҳамкорлиги натижасида шаклланади. Жараёнда тилшунос адабий меъёр ва маъно нозикликларини тушунтириб берса, соҳа мутахассиси илмий тушунчанинг аниқ мазмунини белгилайди, дастурчи эса ушбу билимларни мукаммал технологик ечимга айлантиради. Ана шундай мустаҳкам ҳамкорлик йўлга қўйилгандагина тил бўйича илмий билимлар амалий маҳсулотларга айланади, замонавий технологиялар эса ўзбек тилининг ҳақиқий эҳтиёжларига жавоб бера бошлайди.
Ўзбек тилининг халқаро майдондаги нуфузини ошириш ҳам мазкур жараённинг муҳим қисми. Хорижий университетларда ўзбек тилини ўрганиш имкониятларини кенгайтириш, тил марказлари фаолиятини жонлантириш, чет элликлар учун замонавий дарсликлар ҳамда электрон курслар яратиш, ўзбек адабиёти ва маданиятига оид рақамли ресурсларни кўпайтириш она тилимизнинг халқаро миқёсдаги иштирокини кучайтиради. Зотан, ҳар қандай тилнинг нуфузи фақат унинг тарихий бойлиги билангина эмас, балки бугунги дунёга қандай билим, маданият ва янги имкониятлар тақдим эта олиши билан ҳам белгиланади.
Масъулият ҳисси
Давлат тилини тарғиб этишнинг янги босқичи баландпарвоз шиорлардан кўра, инсонларнинг кундалик ҳаётига бевосита кириб борадиган амалий лойиҳалар билан ажралиб турмоғи лозим. Масалан, ўзбек тилида юқори сифатли илмий, техник, фалсафий ҳамда маданий контент яратаётган ижодкорларни танловлар, грантлар ва бошқа рағбатлантириш механизмлари орқали қўллаб-қувватлаш мумкин. Интернет тармоғида ўзбекча сифатли маҳсулотларнинг кўпайиши нафақат тилимиз нуфузини юксалтиради, балки ёш мутахассислар учун янги касбий ва ижодий имкониятлар ҳам яратади. Шунингдек, ўзбек тилидаги матнларнинг имло, тиниш белгилари ҳамда услубий хатоларини аниқлашга кўмаклашувчи бепул рақамли воситаларни ишлаб чиқиш ҳам амалий жиҳатдан ғоят муҳим. Бундай дастурлар матн ёзаётган ўқувчи, талаба, журналист, давлат хизматчиси ёки оддий фойдаланувчига ўз хатоларини кўриш ва тузатиш имконини тақдим этади. Бироқ автоматик текширув воситалари ҳам мукаммал бўлмаслиги табиий. Шу сабабли уларни мунтазам синовдан ўтказиб бориш, тилшунослар иштирокида такомиллаштириш ҳамда фойдаланувчиларнинг фикр-мулоҳазалари асосида янгилаб бориш талаб этилади. Бундан ташқари, давлат идоралари ва бизнес субъектларида давлат тилининг қўлланиш сифатини доимий таҳлил қилиш, расмий ҳужжатлар, веб-сайтлар, реклама ва хизмат кўрсатиш материалларининг тил меъёрларига мувофиқлигини баҳолаш тизимини йўлга қўйиш ҳам ижобий самара беради. Бундай лисоний аудитнинг мақсади фақатгина хатоларни қайд этиш ёки ташкилотларни танқид қилиш эмас, балки мавжуд муаммоларни аниқлаш, услубий ёрдам кўрсатиш ва тил маданиятини яхшилашга кўмаклашишдан иборат бўлмоғи керак. Натижада давлат тили қоидалари кундалик иш жараёнининг ажралмас қисмига айланади. Узоқ муддатли истиқболда ўзбек тили учун миллий сунъий интеллект экотизимини ривожлантириш ҳам устувор аҳамиятга эга. Нутқни матнга айлантириш, матнни табиий овозда ўқиш, таржима қилиш ҳамда матн мазмунини таҳлил этиш имкониятларини кенгайтириш фуқароларнинг давлат хизматларидан фойдаланиши, таълим олиши ва ахборотга эришишини сезиларли даражада енгиллаштиради. Шубҳасиз, бундай экотизимни яратиш катта ҳажмдаги сифатли маълумотлар базасини, малакали мутахассисларни, барқарор молиялаштиришни ҳамда изчил илмий-техник ҳамкорликни талаб этади. Шу боис, бу ишларга бир марталик лойиҳа сифатида эмас, балки узоқ муддатли ва босқичма-босқич ривожлантириладиган стратегик йўналиш сифатида қараш зарур.
Энг муҳими, тилнинг келажагини фақат давлат қарорлари ёки технологик лойиҳаларгагина боғлаб қўймаслик керак. Бу йўлда ҳар бир фуқаро, ўқитувчи, журналист, олим, дастурчи, тадбиркор ва контент яратувчининг ҳам ўз масъулияти бор. Саводли ёзиш, сифатли матн яратиш, ўз соҳасидаги билимларни ўзбек тилида равон тушунтириш, янги атамаларни илмий асосда қўллаш ҳамда рақамли воситалардан она тилида фойдаланиш — буларнинг барчаси тилимиз равнақига қўшилган амалий ҳиссадир. Зеро, тилни севиш фақат уни мадҳ этиш эмас, унинг ривожи учун сидқидилдан меҳнат қилиш демакдир. Ўзбек тилида яхши китоб ёзиш, пухта дарслик яратиш, хатосиз ҳужжат тайёрлаш, сифатли таржима қилиш, фойдали мобил илова ишлаб чиқиш ёки интернетда саводли фикр билдириш ҳам бевосита тил равнақига хизмат қилади. Қонун тилнинг ҳуқуқий асосини яратади, ислоҳотлар янги имкониятлар очади, илм-фан ва технологиялар эса унинг кўламини кенгайтиради. Бироқ тилни чинакамига яшатадиган асосий куч — ундан ҳар куни фойдаланадиган, уни бойитадиган ва келажак авлодга етказадиган халқнинг ўзидир.
Бугун ўзбек тили олдида улкан тарихий имконият турибди. У ўтмишдан мерос қолган бойлик сифатида асралиши, бугунги жамиятнинг фаол мулоқот воситаси сифатида ривожланиши ҳамда келажак технологияларининг тўлақонли иштирокчисига айланиши шарт. Бунга эришиш учун эса таълимда сифат, илм-фанда изланиш, давлат бошқарувида саводхонлик, интернетда масъулият ва технологияларда изчил тараққиёт зарур. Ушбу вазифаларнинг бирортаси бошқасидан ажралган ҳолда кутилган натижани бермайди. Улар ўзаро бир-бирини тўлдириб, ягона мақсад — ўзбек тилининг ҳаётийлиги ва нуфузини мустаҳкамлашга хизмат қилмоғи лозим. Аждодларимиз бизга бой тилни мерос қолдирди. Энди бизнинг вазифамиз уни фақат асраб қолиш эмас, янги билимлар, илмий кашфиётлар ҳамда замонавий технологиялар билан бойитишдан иборат.
Тил — миллатнинг уриб турган юраги. Уни келажакка олиб чиқиш эса бутун жамиятнинг вазифаси. Ўзбек тилининг эртанги мавқеи бугун уни қандай асрашимиз билангина эмас, қай даражада ривожлантиришимиз, қандай билимлар билан бойитишимиз ҳамда қандай технологиялар билан уйғунлаштира олишимиз орқали ҳам белгиланади. Зеро, ўз тилини чин маънода юксалтира олган миллатгина эртанги кунини дунёга ўз овози билан сўзлай олади.
Илҳом ХОЛМУРОДОВ,
Касбий таълим агентлиги директорининг маънавият
ва давлат тили масалалари бўйича маслаҳатчиси
