Кунлар, йиллар, асрлар ўтиши билан одамлар ва тиллар ўзгариб боради. Бунга туркий ўзбек тилимиз тарихи яққол мисол бўла олади. Бугун кўпчилигимиз Навоий даври тилини деярли тушунмаймиз. Шунинг учун даҳо шоиримиз асарларини ўқиш ва ўрганиш учун махсус луғатлар тузилган. Ваҳоланки, бундан беш аср олдинги аждодларимиз айнан шу тилда гаплашган, ғазал ва достонлар битган. Ҳатто ўтган аср бошларида яшаб ўтган буюк боболаримиз асарларида ҳам бугунги ёшлар учун тушунарсиз сўз ва иборалар учрайди.

Демак, давр ўтиши билан тиллар ўзгариб, бошқа тиллардан кириб келган сўз, ибора ва шевалар ҳисобига бойиб боради. Айрим сўзлар эса тилимиздан чиқиб кетади. Бундай сўзлар архаизм, яъни архаик сўзлар деб аталади. Тилшуносликда таърифланишича, архаик сўзлар тил тарақ­қиёти натижасида ҳозир истеъмолдан чиқиб қолган, лекин замонавий тилда муқобили мавжуд бўлган эскирган сўзлардир. Бошқача айтганда, бу сўзлар ифодалайдиган тушунча ёки буюмлар бугунги ҳаётимизда ҳам бор, бироқ улар ҳозир ­бошқа янги сўзлар билан номланади.

Мен болалигимда отамни “ота”, онам­ни “она” деб чақирганман. Қишлоғимизда ҳам, қўшни қишлоқларда ҳам ҳамма шундай мурожаат қиларди. Ота ва онани бошқа сўз билан аташ мумкинлигини тасаввуримизга ҳам сиғдира олмаганмиз. Ахир бу икки сўз ўзбек тилидаги энг муқаддас, ардоқли сўзлар.

Бугунги ёшларнинг аксарияти отасини “дада”, “ада”, онасини эса “ая”, “ойи” деб чақиряпти. Бу-ку, майли, ҳар бир ҳудуднинг ўзига хослиги билан боғлиқдир, аммо мен туғилиб ўсган томонларда ҳам “ота” ва “она” сўзлари муомаладан чиқиб бораётгандек гўё.

Туркийшунос олимлар таъкидича, “дада” сўзининг этимологияси узоқ ўтмишга бориб тақалади. У туркий халқларнинг энг қадимги умумлексик қатламига тегишли. Маҳмуд Кошғарийнинг XI асрга оид “Девону луғатит-турк” асарида ҳам бу сўз ишлатилган ва ўша даврда айнан “ота” маъносини англатган.

Тил тарихидаги товушлар алмашинуви ва қисқариши — диссимиляция ёки редукция натижасида “дада” сўзи бошидаги “д” товуши тушиб қолиб, “ада” шакли юзага келган. Бу сўз кўпроқ Тошкент ва Фарғона водийси шеваларига хос.

“Ойи” ва “ая” сўзлари ҳам туркий тиллар қатламига мансуб бўлиб, уларнинг келиб чиқиши болалар нутқи ва қадимги туркий илдизларга бориб тақалади.

Юқоридагилардан кўриниб турибдики, “дада”, “ада” ёки “ойи”, “ая” сўзлари бугун пайдо бўлиб қолмаган. Ота-боболаримиз минг йиллардан буён улардан фойдаланиб келгани ва ҳозир ҳам ишлатилаётганига ҳеч қандай эътироз йўқ. Бу ҳолат тилимизнинг нақадар бойлигидан нишонадир ва битта “она” ёки “ота” сўзининг шунча синоними борлигини кўрсатади.

Лекин “ота” ва “она” сўзлари истеъмолдан чиқиб бораётгани барибир бир оз хавотирли ҳолатдир. Ҳозир 3-8 ёшли болалар билан мулоқот қилиб кўринг, кўпчилиги бундай сўзлар борлигидан хабардор эмас. 30 ёшгача бўлган йигит-қизлар эса бу сўзларни билади, лекин деярли ишлатмайди. Демак, орадан йиллар ўтгач, бу икки сўзнинг бутунлай истеъмолдан чиқиши, унутилиши ва архаик сўзларга айланиши эҳтимоли бор. Биз болалигимизда отамиз ва онамизнинг отасини “катта ота” деб атардик. Бугун бу сўз деярли муомаладан чиқиб бўлди. Балки айрим чекка қишлоқлардагина сақланиб қолгандир. Унинг ўрнини “бобо” ёки “бува” сўзлари эгаллади. Эртага “ота” ва “она” сўзлари ҳам шундай ҳолга тушмаслигига кафолат борми?

Аслида, “ота” ва “она” сўзлари ўрнини боса оладиган сўз йўқ. Бу шахсий фик­рим. Чунки тилимизда “она Ватан”, “она юрт”, “она тили”, “ота макон”, “ота юрт” ва шуларга ўхшаш кўплаб қутлуғ иборалар бор. Энди уларни “ая Ватан”, “ая юрт”, “ая тили”, “ойи Ватан”, “ойи юрт”, “ойи тили” ёки “дада макон”, “дада юрт”, “ада макон”, “ада юрт” деб талаффуз қилиб кўринг. Жуда эриш эшитилади. Гўёки мазмун ўзгармаган. Лекин буни айта олмайсиз, қабул қила олмайсиз. Чунки Ватанни, юртни, маконни “ота” ва “она” сўзидан бошқа сўзлар билан ифодалаб, улуғлаб бўлмайди. Бу иборалар йиллар давомида тилимизга, дилимизга ва қонимизга сингиб кетган.

Шундай экан, бу сўзларни сақлаб қолиш йўлларини излашимиз шарт. Сўзнинг йўқолиши фақат уни айтмай қўйишдан эмас, баъзан маъносини унутишдан бош­ланади. Шунинг учун ота-онани фақат ном билан эмас, балки ҳурмат, меҳр ва қадр билан ҳам улуғлашимиз лозим.

“Ота” ва “она” шунчаки икки сўз эмас, балки халқимиз тили, тарихи, хотираси ва миллий ўзлигининг бир қисмидир. Сўзнинг мақоми иккинчи ўринга тушиб қолса, болалар уларни камроқ эшитиб, аста-секин унутиши мумкин. Менимча, бунинг олдини олиш учун оилада болаларимизга кичиклигидан “ота”, “она”, “отажон”, “онажон” сўзларини ўргатайлик. Уларнинг ўз ота-онасига қандай мурожаат қилаётганига жиддий эътибор берайлик.

Бу сўзларни китобларда, шеърларда, фильм ва қўшиқларда, шунингдек, ижтимоий тармоқларда кўпроқ ишлатиш лозим. Шу билан бирга, мактаб ва боғчаларда болаларга фақат сўзларни ёдлатиш билан чекланмай, уларнинг келиб чиқиши, маъноси ва халқимиз маданиятидаги ўрнига ҳам тушунтириш бериш зарур.

Бундан ташқари, мактаб дарсликларида, айниқса, бошланғич синф китобларида фақат “ота” ва “она” сўзлари ишлатилиши керак. Агар биз бу китобларда “дада”, “ада”, “ойи”, “ая” сўзларидан фойдалана бошласак, шундай улуғ сўзларимиз унутилишига, архаик сўзга ва тарихга айланишига ўзимиз ҳисса қўшган бўламиз.

Тилдаги сўзни сақлаб қолишнинг энг кучли йўли — уни кундалик ҳаётда табиий равишда ишлатиш. Қонун, луғат ёки дарслик бирор сўзни қайд этиб қўйиши мумкин, лекин уни тирик сақлайдиган куч халқнинг ўзидир. Шундай экан, бу сўзларни сақлаб қолиш фақат ўзимизга боғлиқ.

“Исмимни ҳам, фамилиямни ҳам ўзгартирмайман”

Бу ҳақда кўп гапирилди, кўп айтилди, турли таклифлар билдирилди. Лекин ҳали ҳам бирор ўзгариш бўлмади. Гап бир пайтлар саводсиз ходимлар ёки бош­қа миллат вакиллари томонидан берилган туғилганлик ҳақидаги гувоҳномалар ва шулар асосида олинган паспорт ёхуд бош­қа ҳужжатлардаги исм, ота исми ҳамда фамилиялар ҳақида бормоқда. Бу масалага эътиборсиз қараганимиз сабабли бугун луғатларимиз ўзбек тили қоидаларига зид бўлган Ядгар, Абдугани, Гулнара, ­Ферюза, Абидов, Рахманкулов, Джума­баева каби кўплаб исм ва фамилия­лар билан тўлиб кетган.

“Истеъмолчи” газетасида ишлаб юрган пайтимда Кадир Джумаев деган одамдан мақола келди. Мавзуси долзарб экан, тайёрлаб газетага чиқардик. Албатта, муаллифнинг исм ва фамилиясини “Қодир Жумаев” деб ўзбекчалаштириб бердик. Орадан бир ҳафта ўтгач, у менга телефон қилди. Раҳмат айтиш ўрнига жанжал кўтарди. Эмишки, биз унинг исми ва фамилиясини паспортидагидан бошқача ёзибмиз ва бунга ҳаққимиз йўқ экан.

Мен унга исм ва фамилиясини ўзбек тили қоидаларига асосан тўғрилаганимизни, унинг асл исми Қодир Жумаев эканини тушунтиришга ҳаракат қилдим. Иложи бўлса, шу тобда паспорт берадиган идорага бориб, ҳужжатдаги бу ёзувларни ўзгартириши лозимлигини ҳам айтдим. У эса муроса қилмоқчи эмасди. Мақоласини паспортдаги исм ва фамилия билан қайтадан чиқаришимизни талаб қиларди.

Ўша пайтларда айрим идоралар ўз ходимларидан газетада мақолалар эълон қилишни талаб этар ва ҳар ойда бу ҳақда ҳисобот оларди. Муаллифимиз мазкур мақоласини ҳисоботга киритган экан, ишхонасининг раҳбари “Бу бошқа одамнинг мақоласи” деб қабул қилмабди.

Кўп тортишувлардан сўнг у паспортидаги исми ва фамилиясини ўзгартириш ҳақидаги таклифимни ўйлаб кўришини ва яна телефон қилишини айтиб, гўшакни қўйди. Эртаси куни ҳақиқатан қўнғироқ қилди. Бу сафар у исм-фамилияси ёки мақолани қайтадан босиш ҳақида тортишмади. Кечаси билан узоқ ўйлаб кўргани, лекин барибир фамилия­си ва исмини ўзгартирмасликка қарор қилганини айтди.

— Ўйлаб кўрсам, фамилиям ва исмимни ўзгартириш учун жуда кўп овора бўларканман, — деди у. — Аввало, пас­портни ўзгартиришнинг ўзи осон кечмайди, неча кун сарсон-саргардон бўламан. Паспорт ўзгаргандан сўнг эса бошқа ҳамма ҳужжатларни қайтадан олишим керак. Университет дипломи, фарзандларимнинг туғилганлик ҳақидаги гувоҳномалари ва паспортлари, никоҳ гувоҳномаси, номимдаги уй-жой ҳамда бошқа мулкларимнинг ҳужжатларини ўзгартиришим шарт. Бунинг учун қанча вақт, пул ва асаб кетишини бир ҳисоблаб кўринг-а. Шунинг учун менга “Кадир Джумаев” бўлиб юриш яхшироқ. Исм-фамилия менга нон ёки ош берармиди? Ўрисча бўлса, ўрисчада...

Шундан сўнг у мени бошқа безовта қилмади.

Унинг гапида ҳам жон бор эди. Ростдан ҳам, бундан 15-20 йиллар бурун бирор идорага кириб ҳужжат олишнинг ўзи бўлмасди. Бунинг устига, “исмим ва фамилиямни ўзгартирмоқчиман” десангиз, сизга шубҳа билан қарашлари тайин эди. Бундан ташқари, муаллиф айтганидек, битта паспортдаги исм ва фамилия ўзгариши билан кўплаб муаммолар бошланарди. Ўша паспортдаги исм-фамилия асосида олинган ҳужжатларнинг ҳаммасини қайтадан тўғрилаш керак эди. Бу эса осон иш эмас. Ҳам вақтинг, ҳам нақдинг кетади. Идоралар эшиги олдида кунлаб, ойлаб сарсон-саргардон бўласан. Ишинг битгунча қанча одамга акажон, опажон деб ёлворасан.

Шунинг учун ҳам ундан кўра “Кадир Джумаев” бўлиб юриш яхши эди. Чунки сендан биров нега исм-фамилиянг бундай деб сўрамасди, бу билан тилимиз қоидаларини бузяпсан демасди.

Хўш, бундай хатоларни қачон тузатамиз? Қачон одамларнинг исми, ота исми ва фамилиясини тўғри ёзадиган ҳамда айтадиган бўламиз? Назаримда, бунинг учун мамлакатимизда ҳамма бажариши шарт бўлган мажбурий ҳужжат қабул қилиниши керак. Балки Давлат тили тўғрисидаги қонунимизга битта модда қўшиш лозимдир. Унда барча исм, ота исми ва фамилия­лар ўзбек тили қоидалари асосида тўғри ёзилиши, шу асосда қолган ҳужжатлар ҳам тўғриланиши шарт ва мажбурийлиги ­қатъий белгиланиши зарур. Ҳатто бу ҳужжатларни тўғрилашнинг аниқ муддатларини ҳам белгилаб қўйиш керак. Акс ҳолда, бу жараён яна узоқ давом этади. Шу орқали ҳам исм-фамилияларни тўғрилаган, ҳам тилимизни хатолардан тозалаган бўламиз. Бугун бунинг учун идорама-­идора чопиш, сарсон бўлишнинг ҳожати йўқ, компьютер ва рақамли технологиялар даврида яшаяпмиз. Уйдан чиқмай туриб барча ҳужжатларни тузатиш имкони бор, фақат ўзимизда истак, интилиш ва ҳаракат бўлса кифоя.

Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбоси такомиллаштириляпти. Бу эса аста-секин барча ҳужжатлар айнан шу алифбо асосида алмаштирилади дегани. Демак, мана шу алмаштириш жараёнининг ўзидаёқ нотўғри ёзилган исм ва фамилияларни осонгина тўғрилаб кетиш мумкин.

Хорижий номлар замонавийлик белгиси эмас

Зиёлиларимиз ўзбек тили қоидаларига зид равишда кўплаб хатолар билан ёзилган исм ва фамилияларни ўзгартириш орқали тилимиз тозалигини таъминлаш зарурлиги ҳақида анча йиллардан буён куйинчаклик билан гапириб келади. Лекин ҳаётда бунинг натижасини кўряпмизми? Кунлар, йиллар ўтган сайин тилимизни камситиш бўйича янгидан янги муаммолар пайдо бўлаётгандек. Энг ачинарлиси, бундай ­муаммоларни ўзимиз яратяпмиз.

Тошкентда иккита 50 қаватдан баланд осмонўпар бино қад ростлаган. Бири “Nest One”, иккинчиси “Piramit Tower”. Биринчисининг маъноси “бир уя, бир маскан, бир макон” дегани. Иккинчисининг маъноси эса “Пирамида минораси” ёки “Пирамида буржи”ни англатади.

Пойтахтимиз марказидаги Бешёғоч мавзесида ажойиб дам олиш маскани жойлашган. У “Magic city” деб номланган. Маъноси — сеҳрли шаҳарча. Ундан унча узоқ бўлмаган масофада одамлар ҳордиқ чиқарадиган яна бир жой мавжуд. Унинг номи “Seoul Mun”. Чилонзор туманидаги болаларимизнинг энг севимли дам олиш боғининг номи ҳам жуда антиқа — Ғафур Ғулом номидаги “Dream park”.

Нега “Nest One”, “Piramit Tower”, “Magic city”, “Seoul Mun”, “Dream park”? Ахир Тошкент пойтахт шаҳар. Давлат тили — ўзбек тили. Қанча ўйласам ҳам шу саволларга жавоб топа олмадим. “Seoul Mun” дегани “Сеул дарвозаси” маъносини англатар экан ва мазкур дам олиш масканини жанубий корея­лик дўстларимиз қурибди. Шу боис, унинг бундай номланишини тушуниш мумкиндир. Лекин қолганларининг юқоридагича номланишига қандай асос бор? Наҳотки, Тошкент марказидаги энг баланд икки бинони номлаш учун ўзбекча номлар топилмаган бўлса? “Piramit Tower”ни тўғридан тўғри “Пирамида минораси” ёки “Пирамида буржи” десак, биров бизга уришадими? “Magic city”ни “Сеҳрли шаҳарча” десак, жуда чиройли жаранглайди-ку, шундай эмасми? Ғафур Ғулом номидаги “Dream park” жуда антиқа эканини юқорида айтдим. Нега уни “Ғафур Ғулом номидаги орзулар боғи” демадик?

Кейинги йилларда мамлакатимиз шаҳарларидаги кўчалар, бинолар, турар жой мажмуалари, савдо марказлари, истироҳат боғлари ва бошқа объектларни хорижий ифодаларда номлаш ўзига хос “кимўзар” мусобақасига айланиб кетди. Пойтахтимиз кўчаларини айланиб кўринг, деярли ўзбекча ёзув учратмайсиз. Қишлоқларимизда ҳам бу салбий ҳолат анъанага айланиб бораётгани ачинарли. Назаримда, мазкур масалага жиддийроқ ёндашадиган вақт етди. Зеро, бу шунчаки ном танлаш эмас, балки миллий тилимиз, маданиятимиз ва ўзлигимизни асраш масаласи ҳисобланади.

Яна бир нарсани ҳеч қачон унутмаслик лозим: хорижий ном ҳар доим ҳам тараққиёт белгиси эмас. “City”, “Park”, “Tower”, “Residence”, “Mall” каби сўзларни қўшиш бино ёки объектни замонавийроқ қилиб қўймайди. Иншоотнинг сифати, қулайлиги ва меъморий қиёфасигина унинг асл қадрини белгилайди, номи эса...

Миллий номларимиз ҳам замонавий ва жозибали бўлиши лозим. Истироҳат боғларимизни, турар жой мажмуаларимизни, кўча ва хиёбонларимизни, савдо марказларимизни чиройли ўзбекона номлар билан атасак, нима йўқотамиз? Бу орқали юртимизнинг ободлигини ва тилимизнинг гўзаллигини кўз-кўз қиламиз, холос.

Хорижлик инвесторлар учун ҳам миллий номлардан фойдаланишга йўл очиш мумкин. Ўзбекистонда хорижий компания ишлаётган бўлса, унинг халқаро брендини сақлаб қолиш лозим, албатта. Аммо маҳаллий объектнинг расмий номи ўзбекча бўлишига тўсқинлик қилмаслик керак. Зарур ҳолларда унинг бошқа тилдаги номини ҳам қўшимча равишда ёзиб қўйиш мумкин.

Ном танлашда жамоатчилик фикри, албатта, инобатга олиниши лозим. Катта объектларга ном беришда тилшунослар, тарихчилар, меъморлар ва кенг жамоатчилик иштирок этса, тасодифий ёки фақат реклама мақсадидагина танланган номлар камаяди.

Тилнинг мавқеи фақат қонун билан эмас, ҳаётда қанчалик қўлланилиши билан ҳам белгиланади. Агар бола ҳар куни кўчада, боғда, савдо маркази ва баланд биноларда ўзбекча номларни, сўзларни, рек­лама ҳамда эълонларни кўриб ўсса, у ўз тилини табиий равишда қадрлай бошлайди. Бу ерда энг муҳим жиҳат хорижий ном ёки тилни рад этиш эмас, балки ўз она тилимизни иккинчи даражага тушириб қўймасликдир.

Менимча, юртимизда янги қурилаётган йирик жамоат объектларига ном беришда ўзбек тилидаги номларнинг устувор бўлиши шарт қилиб белгиланиши керак. Бу миллий ғуруримизни ҳам, шаҳар ва қишлоқларимизнинг ўзига хос меъморий қиёфасини ҳам янада мустаҳкамлайди.

Мақоламизни Президентимизнинг қуйидаги фикрлари билан якунласак. Унда бугун тилимизга нисбатан эътибор қандай бўлиши кераклиги ифодасини топ­ган ва бу борадаги вазифаларимиз аниқ белгилаб берилган:

“Ҳар биримиз давлат тилига бўлган эътиборни мустақилликка бўлган эътибор деб, давлат тилига эҳтиром ва садоқатни она Ватанга эҳтиром ва садоқат деб билишимиз, шундай қарашни ҳаётимизнинг ажралмас қоидасига айлантиришимиз ­лозим.

Бу олижаноб ҳаракатни барчамиз ўзимиздан, ўз оиламиз ва жамоамиздан бош­лашимиз, она тилимизга, урф-одат ва қад­риятларимизга бўлган ҳурматни, ­Ватанга меҳримизни амалий фаолиятимизда ­намоён этишимиз керак”.

Бекқул ЭГАМҚУЛОВ,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист