Президентимиз Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида мамлакатимизда сўз эркинлиги, ахборот очиқлиги ва медиа ривожланиши борасида жиддий ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Ўзбекистоннинг халқаро нуфузи ошаётган бугунги кунда профессионал, масъулиятли ва замонавий журналистика кадрларига эҳтиёж ҳар қачонгидан юқори.

Ўзбекистонда матбуот тарихи чуқур илдизларга эга. XX аср бошларида жадидлар ҳаракати вакиллари —
Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулла Авлоний, Абдурауф Фитрат каби буюклар матбуотни халқни маърифатли қилиш, миллий онгни шакллантириш воситаси сифатида кўрган. Улар газета ва журналларни нафақат ахборот манбаси, балки миллатни уйғотиш қуроли деб билган. Маҳмудхўжа Беҳбудий бир асрдан зиёдроқ муқаддам ёзган эди: “Дунёда турмоқ учун дунёвий фан ва илм лозимдур, замона илмидан бебаҳра миллат бош­қаларга поймол бўлур”. Бу сўзлар бугун — рақамли трансформация даврида ҳар қачонгидан кўра долзарб.

Биз — уларнинг ворисимиз. Лекин бугунги журналис­тика олдида бутунлай янги вазифалар турибди. Бир аср олдин масала ахборот етказиш бўлган. Бугун энг катта масала ишончни сақлаб қолишдир.

Мамлакатимизда сўз эркинлиги, ахборот очиқлиги ва медиа ривожланиши борасида жиддий ислоҳотлар ўтказилмоқда. Ўзбекистоннинг халқаро нуфузи ошаётган айни паллада профессионал, масъулиятли ва замонавий журналистларга эҳтиёж ҳар қачонгидан юқори. Абдулла Авлоний ёзганидек, “Ҳар бир миллатнинг дунёда борлиғини кўрсатадурган ойинаи ҳаёти тил ва адабиётидур”. Бугун бу ойинага яна бир муҳим элемент қўшилди — медиа. Миллатнинг дунёдаги ўрни, обрўси ва овозини бугун медиа оммалаштирмоқда.

Ахборот маконида бизни нима кутмоқда?

Инсоният тарихида ҳозиргача ахборот бунчалик тез ҳаракатланмаган. Янгилик сонияларда тарқалиб, дунё кезмоқда. Сунъий интеллект матн ёзмоқда, алгоритмлар аудитория кайфиятини бошқармоқда, ижтимоий тармоқлар эса классик ОАВ билан рақобатлашаётган янги медиа майдонига айланди. Бугун воқеа ҳақидаги илк маълумотни журналист эмас, кўпинча тасодифий гувоҳ, блогер ёки алгоритм тарқатяпти.

Мен ҳам бу ҳодисадан холи эмасман. Баъзида кечқурун иш кунини якунлаб, телефонни бир четга қўйиш ўрнига янгиликлар тасмасини айлантираман. Психологлар бу ҳолатни “янгилик кутиш синдроми” деб атамоқда. Унда одам салбий ахборотни ўқишдан тўхтай олмайди, гўё тўхтаса, дунёдан орқада қолгандек туюлади. Бу бугунги аудиториянинг оммавий ҳолатидир. Алгоритмлар айнан шу заифликдан озиқланади.

Ўзбекистон фаол равишда жаҳон ахбороти оқимига қўшилмоқда. Рақамли медиалар сони ошди, мустақил интернет ресурслар ва блогосфера ривожланди, ахборот истеъмоли тузилмаси тубдан ўзгарди. Мамлакатимиз аҳолисининг 94,2 фоизи интернетдан фойдаланади. Ижтимоий тармоқлар фойдаланувчилари сони 14,1 миллионга етди — бир йилда 41,7 фоиз ўсди. Бу рақамлар нафақат ривожланиш кўрсаткичи, балки масъулият ҳажмини ҳам англатади.

Оксфорд университетининг Reuters Institute маълумотларига кўра, дунё бўйлаб ОАВларга ишонч даражаси атиги 40 фоизни ташкил этади. Бу журналистика учун жиддий сигнал: аудитория ахборотни шунчаки қабул қилмайди — текширади, солиштиради, шубҳаланади. Шунинг учун айтиш мумкинки, журналистиканинг вазифаси ўзгарди. У энди фақат “нима бўлди?” деган саволга жавоб бермайди. У “бу нима учун муҳим?”, “бунинг ортида нима бор?”, “қайси жараёнлар бу воқеага олиб келди?” деган саволларга ҳам жавоб топиши шарт. Бундай шароитда журналист олдидаги энг катта вазифа тезлик ва ҳақиқат орасидаги мувозанатни сақлаб қолишдир. Чунки бугун энг қиммат ресурс нефть ҳам, технология ҳам эмас, балки ишончдир.

Бугун жаҳон медиа маконида бир нечта муҳим ёндашув шаклланмоқда, улар журналистиканинг келажагини белгилаб бермоқда.

Биринчиси, аудитория энди шунчаки янгиликни эмас, унинг ичидаги сабаб ва оқибатни қидиради. The New York Times ва The Guardian каби нашрлар бу йўналишда пешқадамлик қилмоқда — ҳар бир мақола нафақат воқеани ёритади, балки унинг ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий контекстини очиб беради. Материалнинг қиймати уни биринчи бўлиб чиқаришда эмас, балки уни тўғри тушунтириш, очиб, таҳлил қилиб беришда.

Иккинчиси, solutions journalism, яъни ечимга йўналтирилган журналистика ҳам замон талаби. АҚШдаги Solutions Journalism Network бу ёндашувни ижтимоий муаммоларга жавоблар ҳақидаги пухта, далилга асосланган, танқидий ва фойдали журналистика сифатида таърифлайди.

Учинчидан, бугун сунъий интеллект журналистикада тобора фаол ўрин эгалламоқда. Associated Press агентлиги 2014 йилдан буён СИ ёрдамида молиявий ҳисоботлар бўйича мақолалар ёзмоқда. The Washington Post газетаси Heliograf тизими орқали минглаб автоматик хабарларни чиқармоқда.

Лекин савол туғилади: СИ масъулиятни ҳис қила оладими? Жамиятдаги оғриқни тўғри англай оладими? Сунъий интеллект хабар ёзиши мумкин. Лекин интонация танлаш, жамоат манфаатини ҳисобга олиш, ахлоқий чегараларни ҳурмат қилиш — булар журналистнинг вазифаси.

Кадрлар тайёрлаш: университетнинг янги вазифалари

Ўзбекистонда журналистика таълимининг замонавий тизими бевосита Ўзбекистон Республикаси ­Президенти Шавкат Мирзиёевнинг сиёсий иродаси ва ташаббуси билан шаклланган стратегик ютуқдир. Университетимиз қисқа даврда катта йўлни босиб ўтди. Мамлакатимизга келган хорижлик экспертлар, ­олимлар ва медиа мутахассислари Марказий Осиёда ягона ихтисослашган журналистика университети мавжуд экани, унинг халқаро илмий ва таълимий ҳамкорлик тармоғи, ЮНЕСКО стандартларига мос замонавий ўқув дастурларини кўриб, ҳайратини изҳор этади. Бир неча йилда бунёд этилган бу тизим Ўзбекистоннинг медиатаълим соҳасидаги ўзига хос моделидир.

Университет саккиз йилда оддий таълим муассасасидан медиатафаккурни шакллантирадиган илмий ва ижодий марказга айланди. Бугун ОТМда 6000 дан ортиқ талаба таҳсил олмоқда. Ўтган 8 йилда 88 та илмий тадқиқот иши ёқланди. Университет 100 га яқин маҳаллий ва хорижий ташкилотлар, етакчи хорижий ОТМлар билан ҳамкорлик қилиб келмоқда.

Биринчи курсдан медиа соҳасига шўнғиб, ишлаб кетаётган эпчил, чаққон талабаларимиз бор. Дипломни қўлга олмай туриб, журналист, контент яратувчи, медиа мутахассиси бўлиб улгуради. Бу университетимизнинг энг катта ифтихори.

Буни тушуниш учун атрофга назар солайлик. Ўзбекистон миллий терма жамоаси дунёнинг энг кучли жамоалари билан бир сафда футбол ўйнамоқда. Яқингача терма жамоамизнинг жаҳон чемпионатида иштирок этиши фақат орзу эди. Бугун эса Ўзбекистон футбол гигантларига қарши майдонга тушиб, улар билан бир майдонда беллашмоқда.

Янги Ўзбекистоннинг ислоҳотлар ҳақида гап кетар экан, шу кунларда ташкил этилган V Тошкент халқаро инвестиция форумига тўхталиш лозим. Ушбу форумга 100 дан зиёд давлатдан меҳмонлар келди, 43 миллиард долларлик битимлар имзоланди. Мамлакатимиз иқтисодиётида ЯИМ қиймати 10 йил олдинги 38 миллиард доллардан 200 миллиард доллар қиймат томон шиддат билан одимламоқда.

Демак, Ўзбекистон кучлилар қаторига кираётган бир даврда медиа ҳам янги даражага кўтарилиши шарт. Бугунги Ўзбекистон медиаси 10 йил олдингисидан тубдан фарқ қилади ва бу фарқни яратган асосий куч изчил ислоҳотлардир. Давлат органлари фаолиятининг транспарентлиги, журналистларнинг иш ­шароити ­яхшиланиши, рақамли медиа ривожи — буларнинг барчаси тасодиф эмас, балки онгли ва изчил сиёсат самараси.

Иқтисодиёт, спорт, халқаро майдонда юқорига кўтарилаётган янги Ўзбекистон сўз эркинлиги ва медиа очиқлиги бўйича ҳам халқаро рейтингларда ўз ўрнини мустаҳкамлаб бориши шарт. Чунки ҳақиқий тараққиёт иқтисодий рақамлар билан бирга фуқаро овозининг эшитилиши, журналистнинг эркин ишлаши, жамиятнинг ахборотга тўлиқ кириш имкониятидир. ЎзЖОКУ эса янги Ўзбекистонга муносиб кадрлар тайёрлаш учун мунтазам фаолиятда. Университетда журналистика, ахборот хизмати ва жамоатчилик билан алоқалар, халқаро муносабатлар, сиёсатшунослик, социология ва психология, 9 та хорижий тил филологияси, медиадизайн, медиамаркетинг, ижтимоий иш йўналишларида таълим берилмоқда.

Журналистика йўналишини ривожлантириш учун бугун университетда олтита устувор йўналишга ­эътибор қаратилмоқда. Улар рақамли журналистика кўникмаларини мустаҳкамлаш, танқидий тафаккур ва верификация маданиятини шакллантириш, ечимга йўналтирилган журналистика тамойилларини таълим жараёнига жорий этиш, халқаро ҳамкорликни кенгайтириш, медиа этикаси ва ижтимоий масъулиятни чуқурлаштириш, тадқиқот ва инновацияларни ривож­лантириш.

ЮНЕСКО экспертлари билан ҳамкорликда журналистика йўналишидаги малакавий талаблар қайтадан кўриб чиқилади ҳамда ўқув режаларига замон талабларига мос янги фанлар киритилади. Айни пайтда дунё­даги нуфузли олий ўқув юртларининг журналистика дастурлари атрофлича ўрганилиб, илғор тажрибаси миллий таълим тизимига мослаштирилди. Натижада рақамли журналистика, маълумотларни таҳлил қилиш, медиасаводхонлик, сунъий интеллектдан фойдаланиш ва ахборотни текшириш каби муҳим йўналишлар ўқув жараёнига жорий этилди. ЮНЕСКО билан давом этаётган ушбу ҳамкорлик университетимизни халқаро таълим стандартларига яқинлаштириш баробарида миллий медиатаълимни сифат жиҳатидан янги босқичга кўтариш имконини бермоқда.

Бироқ вақт тўхтаб турмайди ва бугунги ютуқлар эртанги кун учун кафолат бўла олмайди. Замонамиз кутилмаган ва тезкор ўзгаришлар даврини бошдан кечирмоқда. Бундай шароитда аҳолининг ахборотга муносабати тубдан ўзгарди: одамлар энди фақатгина воқеадан хабардор бўлишни эмас, балки унинг моҳиятини англашни, сабаб-оқибат занжирини тушунишни, келажакка таъсирини баҳолашни талаб қилмоқда. Айнан шунинг учун янги авлод журналистларини тайёрлашда биз касбий малака доирасидан чиқиб, чуқур таҳлилий тафаккурни, юксак ижтимоий масъулиятни ва жамиятга садоқат билан хизмат қилиш руҳини ­шакллантиришга интилмоғимиз даркор.

Ҳозирги рақамли даврда медиа фақат ахборот етказувчи восита бўлиб қолмаяпти — у янги авлоднинг дунёқараши, қадриятлари, тафаккур тарзи ва ижти­моий муносабатларини шакллантирувчи муҳим муҳитга айланмоқда. Айниқса, зед, альфа ва энди шаклланиб келаётган бета авлодлари учун медиаҳаётнинг ажралмас қисми, кундалик мулоқот ва билим олиш майдонидир. Шу боис, бугун журналистика олдида фақат ҳаққоний ахборот яратиш эмас, балки янги авлоднинг медиамуҳитда қандай улғайиши, қандай ахборот истеъмол қилиши ва рақамли маконда қандай қадриятларни шакллантириши каби улкан масъулиятли вазифалар турибди.

Ўзбекистон журналистика ва оммавий коммуникациялар университетида айнан шу йўналишларда илмий тадқиқотлар бошлаб, зед авлод лабораториясини ташкил этдик. Университет олимлари рақамли медиамуҳитнинг болалар ва ёшлар онгига таъсири, янги авлоднинг медиавий хулқ-атвори, ахборотни қабул қилиш ва баҳолаш маданияти ҳамда келажакдаги медиа тенденцияларини ўрганишга қаратилган илмий лойиҳалар устида ишламоқда.

Шерзодхон ҚУДРАТХЎЖА,

Ўзбекистон журналистика ва оммавий коммуникациялар университети ректори,

сиёсий фанлар доктори, профессор