“Assalomu alaykum”, “rahmat”, “marhamat”, “uzr” kabi bir necha soniyada aytiladigan oddiy so‘zlar aslida qalb tarbiyasi, yuksak madaniyat va ichki ma’naviyatning ko‘zgusidir. Biroq bugun jamoat joylarida, ko‘chalarda, idoralarda yoki hatto kundalik oilaviy muloqotlarda ham oddiygina xushmuomalalikning yetishmayotgani sezilib qolayotgani kishini chuqur o‘ylantiradi. Insonlar o‘rtasidagi iliq munosabatlar nechun sovuqlashmoqda va bu jarayonning zamirida qanday psixologik va ijtimoiy omillar yotibdi?

Ko‘chada, ishxonada, o‘qishda, do‘konda yoki jamoat transportida odamlarning bir-biriga munosabatiga qarasangiz, juda turlicha va ziddiyatli manzaralarga guvoh bo‘lasiz. Bir tomondan, yo‘l so‘ragan insonga muloyim javob beradigan, eshikni ochib, orqasidan kelayotgan odamni kutib turadigan yoki keksalarga o‘z o‘rnini bo‘shatadigan saxiy yurak kishilarni ko‘rib ko‘nglimiz taskin topadi. Ammo boshqa birov uchun atrofidagilar go‘yo umuman mavjud emasdek: bepisand nigohlar, sovuq munosabat va e’tiborsizlik kundalik hayotimizning odatiy qismiga aylanib borayotgandek go‘yo.

“U menga muhtoj” degan yanglish qarash va manmanlik

Ayniqsa, kimgadir ishimiz yoki muhim iltimosimiz tushgan paytda odamlarning haqiqiy qiyofasi yaqqol ko‘rinadi. Mutaxassisga maslahat yoki yordam so‘rab murojaat qilganimizda, ayrim hollarda hayratlanarli o‘zgarishlarga duch kelamiz. Go‘yoki “baribir u menga muhtoj” degan noto‘g‘ri va kekkaygan tushuncha tufayli ayrim shaxslar xohlaganicha gapirish, qo‘pol muomala qilish yoki o‘zini boshqalardan ustun qo‘yish haqiga egadek tutadi.

Aslida esa birovga kerak bo‘lib qolish hech kimga boshqani kamsitish yoki mensimaslik huquqini bermaydi. Bugun sizga kimdir muhtoj bo‘lishi mumkin, ammo hayot charxpalagi shunday qurilganki, ertaga o‘zingiz ham biror yordam yoki e’tiborga muhtoj bo‘lib qolishingiz hech gap emas. Insonning haqiqiy qadri egallab turgan lavozimi yoki bugun kimgadir kerakligi bilan emas, balki kim bo‘lishidan qat’i nazar, atrofdagilarga qanday munosabatda bo‘lishi, qanchalik oddiy va sokin qola olishi bilan o‘lchanadi.

Yoshlik, zamonaviylik va erkinlik tushunchalarining buzilishi

Jamiyatdagi yana bir nozik va og‘riqli masala — ayrim yoshlarning kattalarga va jamoat odobiga munosabatidir. Albatta, bugungi yoshlarimiz orasida yuksak odobli, kattalarni hurmat qiladigan, ilmga chanqoq va milliy qadriyatlarimizga sodiq o‘g‘lonlar va qizlar juda ko‘p. Biroq shu bilan birga, keksa inson avtobusga chiqqanda joyidan qimirlamaydigan, kattalar bilan muloqotda hurmat chegarasini unutadigan holatlar ham uchrab turadi.

Ba’zilar zamonaviylikni qo‘pollik yoki “erkinlik” niqobi ostida istalgan joyda o‘zini xohlagancha tutish deb noto‘g‘ri tushunadi. Aslida esa har bir makonning, har bir jamoaning o‘z odobi va chegarasi bor. Restoranda yoki ko‘chada baland ovozda gapirish, navbatga rioya qilmaslik, yoshi ulug‘larni mensimaslik hech qachon “shaxsiy erkinlik” bo‘la olmaydi. Bu — atrofdagilarning ham huquqi, ham osoyishtaligini hurmat qilmaslikdir. Ulg‘aygan sayin insonning mas’uliyati ham oshib borishini va keskin qadamlarimiz keyingi avlod uchun namuna bo‘lishini unutmasligimiz kerak.

Haqiqiy madaniyat — nazoratsiz vaziyatlarda sinaladi

Insonning kiyinishi, lavozimi, ijtimoiy maqomi yoki moddiy boyligi uning tashqi qiyofasini ko‘rsatishi mumkin, ammo uning haqiqiy ichki madaniyati o‘zidan pastroq mavqedagi yoki manfaati tegmaydigan oddiy odamga qanday muomala qilishi bilan to‘liq ochiladi.

Sizga yordam so‘rab kelgan oddiy odamni eshita olayapsizmi?

Keksalarga avtobusda yoki ko‘chada chin dildan hurmat ko‘rsatasizmi?

O‘zingizdan kichiklar yoki qo‘l ostingizdagilar bilan muloqot qilganda ham odob chegarasini saqlay olasizmi?

Ana shu savollarga berilgan amaliy javoblar har bir jamiyatning ma’naviy sog‘lomligi va kelajagini ko‘rsatadi.

Dunyo shiddat bilan o‘zgaryapti, texnologiyalar yangilanyapti, yangi kasblar va munosabatlar paydo bo‘lmoqda. Ammo insoniy odob eskirmaydi. Kattani hurmat qilish, kichikka mehr ko‘rsatish, birovning ko‘nglini og‘ritmaslik zamonga bog‘liq bo‘lmagan abadiy va o‘zgarmas qadriyatlardir.

Jamiyatdagi qo‘pollik va befarqlikdan shikoyat qilishdan oldin har birimiz o‘zimizga bir bor nazar solaylik: “Men bugun uchratgan insonlarning kunini bir og‘iz shirin so‘zim, iliq tabassumim bilan yengillashtira oldimmi?” Xushmuomalalikni qayta tiklash uchun ulkan loyihalar yoki mablag‘lar shart emas. Bir og‘iz “Assalomu alaykum”, chin dildan aytilgan “Rahmat” va eng muhimi — har bir insonni o‘z qadri bilan e’tirof etishning o‘zi yetarli. Chunki oddiygina odob ko‘pincha jamiyatdagi eng buyuk va ijobiy o‘zgarishlarning mustahkam poydevori hisoblanadi.

Sizningcha, kundalik hayotimizda odamlar o‘rtasidagi xushmuomalalikni va mehr-oqibatni yanada mustahkamlash uchun har birimiz avvalo o‘zimizda nimani o‘zgartirishimiz kerak?

Zulxumor Akbarova