Bugun ekologik barqarorlik tushunchasi biz oʻylaganimizdan koʻra ancha kengaygan va u bevosita iqtisodiy taraqqiyot bilan bogʻlanmoqda. Keyingi yillarda aksariyat mamlakatlar oʻz rivojlanish modelini aynan “yashil iqtisodiyot” tamoyillariga oʻtishda koʻrayotir. “Yashil” energetikani rivojlantirish esa bu borada eng faol yoʻnalishlardan.

Yaqinda bir tanishim “Ekologik toza, “yashil” elektr energiyasi oʻzi nima degani? Bu xonadonlarimizda yonib turgan chiroqlarning inson salomatligi uchun zararsiz ekanini anglatadimi?” deb savol berib qoldi. Bir qarashda savol bir oz noodatiy. Ammo mantiqan jon bor. Gap shundaki, “yashil” energetika — atrof-muhitga ziyon yetkazmaydigan, ­zararli gaz chiqindilarini hosil qilmaydigan, qayta tiklanadigan tabiiy manbalar, xususan, quyosh, shamol, suv, yer osti issiqligidan olinadigan energiya turi. Yaʼni tabiat inʼom etgan tabiiy manbalar hisobidan elektr toki ishlab chiqariladi. Unda anʼanaviy gaz, koʻmir, neft yonilgʻi turlaridan foydalanilmagani bois, atrof-muhit va insonlar salomatligi uchun zararsiz sanaladi. Aytaylik, oʻsha tanishimning xonadonida quyosh paneli oʻrnatilgan va ­uyini yoritayotgan chiroq quyosh nurlaridan olin­yapti. Demak, bu chiroqlar chindan ushbu xonadon egalarining salomatligi uchun zararsiz.

“Yashil” energetikaning ekologik xavfsizlikni taʼminlashdan tashqari, tejamkorlik, iqtisodiy barqarorlikni oshirishdagi ulushi ham yuqori. Bu turdagi elektr energiyasini uzluksiz ishlab chiqarish imkoniyati iqtisodiyot tarmoqlarining doimiy ishlashi, rivojlanib borishini kuchaytiradi. Chunki tabiiy manbalar zaxirasi qachonlardir tugashi yoki davlatlarning iqtisodiy barqarorligi ana shu zaxiralar hajmiga bogʻliq boʻlib qolishi mumkin. Muqobil energiya manbalari esa bu boradagi cheklovlarni bartaraf etadi. Faqat undan toʻgʻri va samarali foydalanilsa, boʻlgani. Shu bois, yurtimizda “yashil” energetika iqtisodiy barqarorlik va ekologik tozalikni taʼminlashda ustuvor yoʻnalishlardan biriga aylandi.

Bu taʼrif bir oz oddiy boʻldi, nazarimda. Chunki Oʻzbekiston keyingi yillarda “yashil iqtisodiyot”ga jadal oʻtib boryapti. Qisqa muddatda mamlakatimiz quyosh va shamol elektr stansiyalarini ishga tushirish boʻyicha yetakchi davlatlar qatoriga qoʻshilish barobarida oʻz tajribasini yaratishga erishdi. Bugun yurtimizda quyosh va shamol elektr stansiyalari quvvati 5,5 gigavattdan oshib, toza energiyaning umumiy energetika balansidagi ulushi 30 foizdan ortdi.

2030-yilga borib, Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan elektr energiyasining 54 foizi qayta tiklanuvchi energiya manbalari hissasiga toʻgʻri kelishi rejalashtirilgan. Bu maqsadga yangi quvvatlarni ishga tushirish, gaz hamda boshqa zararli yoqilgʻi turlaridan foydalanmagan holda “yashil” energetika ishlab chiqarish hajmini oshirish hisobiga erishiladi. Energetika vazirligi maʼlumotiga koʻra, oʻtgan yili yurtimizda 2016-yildagiga nisbatan 46 foiz koʻp elektr energiyasi ishlab chiqarilib, isteʼmolchilarga 71 milliard kilovatt-soat elektr toki yetkazib berilgan.

Joriy yilning 13-may kuni esa yurtimizdagi quyosh va shamol elektr stansiyalarida sutkalik ishlab chiqarish boʻyicha yangi rekord oʻrnatildi. Bir sutkada 62,4 million kilovatt-soat “yashil” energiya ishlab chiqarilib, avvalgi rekorddan 20 foiz ziyod natija qayd etildi. Shu yil 14-may kuni bu borada yana bir yuqori koʻrsatkich eʼlon qilindi — Oʻzbekis­tondagi quyosh va shamol stansiyalari tomonidan 2026-yil boshidan beri ishlab chiqarilgan elektr energiyasi hajmi 4 milliard kilovatt-soatga yetdi. Bu oʻtgan yilning mos davriga nisbatan 29 foiz koʻp boʻlib, ushbu quvvat hisobiga 1 milliard 66 million kub metr tabiiy gaz tejalishiga erishilgan hamda ­atmosferaga 2,3 million tonna zararli modda chiqishining oldi olingan.

Oʻnlab quyosh va shamol elektr stansiyalari

Ushbu raqamlar ortida oʻnlab yangi elektr stansiyalari va quvvatlarining yaratilishi, eng ilgʻor texnologiyalar, ishonchli taʼminot va mustahkam infratuzilma, investitsiyalar uchun ochiqlik, investorlar ishonchi, minglab yangi ish oʻrinlari va albatta, iqtisodiyot hamda aholi farovonligi turibdi. Bundan toʻqqiz yil oldin “yashil” energetika borasida deyarli tajribasi boʻlmagan Oʻzbekiston uchun bu katta natija, inqilobiy oʻzgarish, deyish mumkin.

Mamlakatimizda quyosh yoki shamoldan elektr energiyasi olish u yoqda tursin, buning uchun zarur stansiyalar qurishning oʻzi aqlbovar qilmas ishdek edi. “Yashil” energetikaga oʻtish yoʻlidagi islohotlar 2019-yildan keyingina boshlandi. Bu yurtimizda quyosh va shamol energiyasi salohiya­tidan elektrga ehtiyojni qondirishda foydalanishga qaratilgan aniq maqsadning boshlanishi edi. Ungacha faqat quyoshli oʻlkada yashashimiz, bu dehqonchilikda qoʻl kelishi haqida toʻlqinlanib gapirardik. Bugun esa dunyo hamjamiya­ti Oʻzbekistonning “yashil ­iqtisodiyot”ga oʻtish imkoniyatlari va harakatlari haqida gapiryapti, yirik loyihalarni katta qiziqish bilan kuzatyapti.

Deyarli barcha viloyatda zamonaviy quyosh va shamol elektr stansiyalari barpo etilmoqda. Agar yillar kesimida olsak, loyi­halar soni ham, koʻlami ham ortib borayotgani koʻrinadi. Xususan, 2021-yil avgustda Navoiy viloyatining Karmana tumanida Oʻzbekistondagi ilk 100 megavatt quvvatli yirik quyosh fotoelektr stansiya­si ishga tushirilgan edi. 2022-yil mayda Samarqand viloyati Nurobod tumanida ikkinchi 100 megavatt quvvatli quyosh foto­elektr stansiyasi faoliyat boshladi. 2023-yil ham tarmoqda ancha barakali boʻldi. Jizzax viloya­tining Gʻallaorol tumanida 220 megavatt, Buxoro viloyatining Qorovulbozor tumanida 200 megavatt, Qashqadaryo viloyatining Nishon tumanida 200 megavatt, Surxondaryo viloyatining Sherobod tumanida 457 megavatt quvvatli quyosh fotoelektr stansiyalari ishga tushirildi. 2024-yilda mazkur loyihalarning qoʻshimcha yangi quvvatlari ham yoʻlga qoʻyildi.

Umuman, oʻtgan yillarda 40 dan ortiq “yashil” elektr stansiya­sini qurish boʻyicha investorlar bilan bitim imzolangan boʻlib, bugunga qadar umumiy 5582 megavatt quvvat ishga tushirildi. Bu loyi­halar jahon “yashil” energetika maydonining gigantlari bilan amalga oshirilayotgani yanada ahamiyatli. Saudiya Arabistonining “ACWA”, BAAning “Masdar”, “Tepelen Group AG” va “AMEA Power”, Fransiya­ning “Total Eren”, “Voltalia”, Xitoyning “Gezhouba Overseas Investment Group”, “China Datang Overseas Investment” hamda “Universal Energy”, Germaniyaning “Hyper Partners” kompaniyalari tomonidan boshlangan yirik loyihalar bugunga qadar faol davom ettirilmoqda.

Hamkorlar — dunyo energetika sohasining gigantlari

Har yili xalqaro “Energetika haftaligi” doirasida ana shunday yirik, nufuzli kompaniyalar vakillarining yurtimizga kelishi, yangi loyihalarga start berilishi ham anʼanaga aylandi.

Joriy yilgi haftalik doirasida bunga yana bir karra guvoh boʻldik. Poytaxtimizdagi CAEx koʻrgazmalar maydonida 12-14-may kunlari boʻlib oʻtgan navbatdagi “Oʻzbekiston energetika haftaligi — 2026” tadbirlarida 34 davlatdan kelgan 1800 dan ortiq delegat, 18 mingdan ziyod mahalliy va xorijiy vakil ishtirok etdi. Tadbirlar kun tartibidagi masalalardan biri “yashil” energetikani rivoj­lantirishga qaratilgan boʻlib, xorijlik mehmonlar Oʻzbekistonda bu boradagi islohotlarni yuqori baholadi.

Odatda haftalik tadbirlari shunchaki oʻtmaydi, yangi kelishuvlar, bitimlarga asos boʻladi. Bu gal koʻlam yanada kengaydi. Energetika haftaligining ilk kunlaridanoq qator loyihalarga start berilib, yangi quvvatlar ishga tushirildi. Xususan, Oʻzbekiston Energetika vazirligi va BAAning mashhur “AMEA Power” kompaniyasi hamkorligida Toshkent shahrining Mirzo Ulugʻbek tumanida qiymati 86,1 million dollar boʻlgan 150 megavatt quvvatli energiya saqlash tizimi qurilishi boshlandi.

— Mazkur kompaniya boshqa loyihalarni ham moliyalashtirmoqda, — dedi Energetika vazirligi loyiha ofisi rahbari Fazliddin Sharofiddinov. — Xususan, Qoraqalpogʻistonning Qoʻngʻirot tumanida qiymati 1,06 milliard dollar boʻlgan 1000 megavatt quvvatli shamol elektr stansiyasi hamda 40 kilometr uzunlikdagi elektr uzatish tarmogʻini qurish loyihasi amalga oshirilmoqda. Loyihalarning har biri katta koʻlamga ega. Asosiysi, ular yurtimiz energetika infratuzilmasini yanada mustahkamlash, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini kengaytirish hamda energiya taʼminoti barqarorligini oshirishga xizmat qiladi.

Fransiyaning “Voltalia” kompaniyasi bilan hamkorlikdagi qoʻshma loyihalar ham ancha jadallashmoqda. Yaqinda ular orasiga yangilari qoʻshiladi. Energetika haftaligi doirasida kompaniya vakillari bilan rejadagi loyihalar muhokama qilindi. Ular orasida Buxoro viloyatida quvvati 100 megavatt boʻlgan shamol elektr stansiyasi, 100 hamda 200 megavatt-soat energiya saqlash tizimini qurish, joriy yil iyulda Toshkent viloyatida quvvati 500 kilovatt boʻlgan agrovoltaika quyosh elektr stansiyasini ishga tushirish loyihalari bor.

Yangi tariflar: kim qancha toʻlaydi?

“Yashil” energetikaning yana bir afzalligi isteʼmol xarajatlarini kamaytirishida. Masalan, xonadoniga quyosh paneli oʻrnatgan oilaning elektr toki uchun toʻlovi elektr energiyasini umumiy tarmoqdan oladigan oilanikiga nisbatan ancha arzon tushadi. Ehtiyojdan ortgan elektr tokini davlatga sotish ham mumkin.

Mazkur amaliyot Oʻzbekiston tarixida ilk bor 2021-yildan boshlandi. Hozir aholi xonadonida oʻrnatilgan quyosh panellari orqali ishlab chiqarilgan elektr energiyasining har kilovatini davlat 1000 soʻmdan sotib oladi. Maʼlumotlarga koʻra, oʻtgan yili quyosh panellari oʻrnatgan 45 ming 381 jismoniy shaxs davlatga 209 milliard 201 million soʻmlik elektr energiyasi sotgan.

Bu xonadonlar uchun qoʻshimcha daromad manbai hamdir. Ammo masalaning asosiy jihati elektr energiyasi uchun toʻlov xarajatining kamayishida. Kam taʼminlangan xonadonlarga davlat tomonidan imtiyozli shartlarda quyosh panellari oʻrnatib berilayotgani boisi shunda.

Energetika sohasida bozor iqtisodiyotiga oʻtilganiga koʻp boʻlmadi. Ammo allaqachon elektr toki narxi bevosita ishlab chiqarish xarajati, talab va taklif, jahon bozoridagi narx-navoga qarab belgilanishi, isteʼmolga yarasha toʻlov shartlariga moslashtirildi.

Shu yil 1-iyundan yurtimizda joriy etilayotgan elektr energiyasi va tabiiy gazning yangi tariflarida ham ayni jihatlar nazarda tutilmoqda. Hukumatning tegishli qarori bilan I, II va IV guruh isteʼmolchilari uchun elektr energiyasining 1 kilovatt-soati 1100 soʻm etib belgilandi. III guruh, jumladan, aholi uchun esa tabaqalashtirilgan tariflar saqlab qolindi.

Endi ovqat tayyorlash uchun markazlashgan holda elektr plitalar bilan jihozlangan koʻp kvartirali uylar va yotoqxonalarda yashovchi aholi oyiga 200 kilovatt-soatgacha 325 soʻm, 201 kilovatt-soatdan 500 kilovatt-soatgacha 450 soʻm, 501 kilovatt-soatdan 1000 kilovatt-soatgacha 550 soʻm toʻlaydi. Qolgan maishiy isteʼmolchilar uchun esa tariflar bosh­qacharoq — oyiga 200 kilovatt-soatgacha 650 soʻm, 201 kilovatt-soatdan 500 kilovatt-soatgacha 900 soʻm, 501 kilovatt-­soatdan 1000 kilovatt-soatgacha 1100 soʻm boʻladi.

Isteʼmol ortgani sari toʻlov miqdori ham oshib boradi. Jahon amaliyotida ham shunday. Gap faqat toʻlov mexanizmida emas, dunyo boʻyicha elektr energiyasi narxi ham sezilarli oshib bormoqda. Maʼlumotlarga koʻra, soʻnggi oʻn yillikda jahon energetika tizimi eng ogʻir davrlardan birini boshdan kechirmoqda. Ayniqsa, jahon energetikasidagi vaziyat 2021-2022-yillardagi energetika inqirozidan soʻng keskin yomonlashgan. Yevropada gaz narxi tarixiy eng yuqori koʻrsatkichlarga yetdi. Ayrim mamlakatlarda esa elektr energiya­si qiymati bir necha barobar oshgan. Bu Oʻzbekistondan uzoqdagi davlatlarning ichki muammosi emas, balki butun dunyoni bogʻlab turgan global zanjirdir. Mazkur jarayon oxir-oqibat har bir oʻzbek xonadonidagi elektr va gaz xarajatlarida ham sezilmay qolmaydi.

Murakkab vaziyatga qaramay, yurtimizda ayni masalada kam taʼminlangan oilalarni qoʻllab-quvvatlash mexanizmi yoʻlga qoʻyilgan. Xususan, Prezidentimizning tegishli qarorlariga asosan ehtiyojmand oilalarga yil davomida ishlatilgan elektr energiyasi va tabiiy gaz uchun davlat tomonidan har oyda kompensatsiya beriladi. Bu ham ijtimoiy koʻmakka muhtoj oilalarga qoʻshimcha yordam boʻlmoqda.

Elektr energiyasi narxi ortib borayotgan sharoitda odamlarning oʻzi ham muqobil energiya manbalariga oʻtish ancha samarali ekanini anglamoqda. Hozir koʻplab korxona, davlat tashkilotlari, aholi xonadonlari tomida quyosh panellariga koʻzimiz tushadi. Yaqin yillarda ularning soni yanada ortishi shubhasiz.

Iroda TOSHMATOVA,

“Yangi Oʻzbekiston” muxbiri