Ammo oddiy ko‘ringan bir savol bor: “Boshqa odamni xohlaganimizcha suratga yoki videoga olish va uning tasvirini internetga joylashtirish mumkinmi?
Ko‘pchilik bu savolga “Agar jamoat joyida bo‘lsa, albatta mumkin”, deb javob beradi. Aslida esa masala bundan ancha murakkab. Chunki texnik jihatdan biror ishni qilish mumkinligi hali uni huquqiy jihatdan ham mumkin degani emas.
Bugungi raqamli muhitda insonning fotosurati, videotasviri, telefon raqami, yashash manzili, oilaviy hayotiga oid ma’lumotlari yoki uni aniqlash imkonini beruvchi boshqa axborotlar ham muayyan huquqiy himoyaga ega. Ayniqsa, bunday ma’lumotlarni shaxsning roziligisiz yig‘ish, ulardan foydalanish yoki internet orqali tarqatish ayrim hollarda huquqiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Insonning shaxsiy hayoti huquqiy jihatdan himoyalangan alohida makondir. Bu makonga uning oilasi, shaxsiy munosabatlari, oilaviy siri, sha’ni va qadr-qimmati bilan bir qatorda uning “tasviri” ham kiradi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 99-moddasida shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy ne’matlar, jumladan, shaxsiy hayotning daxlsizligi, xususiy va oilaviy sir, sha’n, qadr-qimmat hamda tasvirga bo‘lgan huquq huquqiy himoya qilinishi belgilangan.
Demak, insonning suratini olish yoki videoga tushirishni faqat texnik jarayon sifatida ko‘rish to‘g‘ri emas. Har bir holatda surat yoki video qayerda, qanday sharoitda, qanday maqsadda olingani va undan keyinchalik qanday foydalanilgani muhim.
Masalan, ommaviy tadbirda umumiy kadrga tushib qolish bilan shaxsning yashirincha tasvirga olinib, keyinchalik uni sharmanda qilish maqsadida internetga joylashtirilishi bir xil holat emas.
Xuddi shuningdek, biror shaxsning fotosuratini shaxsiy albomda saqlash bilan uni ijtimoiy tarmoqdagi ochiq sahifaga joylashtirish o‘rtasida ham huquqiy jihatdan muhim farqlar mavjud.
“Internetga joylashtirdim, keyin o‘chirib tashladim” — masala shu bilan tugaydimi?
Afsuski, ko‘pincha yo‘q.
Internetning eng katta xususiyati — axborotning juda tez tarqalishidir. Biror fotosurat yoki videoni ijtimoiy tarmoqqa joylashtirish bir necha soniya vaqt olishi mumkin. Ammo uni internetdan butunlay yo‘q qilish deyarli imkonsiz bo‘lib qolishi mumkin.
Kimdir uni yuklab olgan, boshqa guruhga yuborgan yoki skrinshot qilgan bo‘lishi mumkin. Natijada dastlabki post o‘chirilgan taqdirda ham ma’lumotning tarqalishi davom etadi.
Shuning uchun raqamli muhitda “avval joylashtirib, keyin o‘chiraman” degan yondashuv huquqiy jihatdan xavfli.
Ayniqsa, boshqa shaxsning telefon raqami, yashash joyi, oilaviy hayoti, shaxsiy yozishmalari yoki uning sha’ni va qadr-qimmatiga taalluqli ma’lumotlarni ruxsatsiz tarqatishda ehtiyotkorlik talab etiladi.
Shaxsga doir ma’lumotlar — oddiy axborot emas
Bugungi kunda “shaxsga doir ma’lumot” tushunchasi hayotimizning deyarli barcha sohalariga kirib kelgan.
Ism-familiya, telefon raqami, pasport ma’lumotlari, yashash manzili, elektron pochta manzili, fotosurat, biometrik ma’lumotlar va shaxsni aniqlash imkonini beruvchi boshqa axborotlar muayyan shartlar asosida huquqiy muhofazaga ega.
Shu sababli boshqa shaxs haqidagi ma’lumotni internetdan topganimiz yoki telefonimizda saqlayotganimiz uni xohlagancha tarqatish huquqini bermaydi.
Ayniqsa, bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlarda “shaxsiy ma’lumotlarni oshkor qilish” holatlari ko‘payib borayotganini hisobga olsak, bu masala oddiy huquqiy qoida emas, balki raqamli xavfsizlik va inson huquqlarining muhim masalasiga aylanmoqda.
Javobgarlik qachon boshlanadi?
Bu savolga bitta umumiy javob berib bo‘lmaydi. Chunki har bir holatda qilmishning mazmuni, maqsadi, usuli, oqibatlari va boshqa huquqiy belgilariga qarab baho beriladi.
Umuman olganda, bunday vaziyatlarda fuqarolik-huquqiy, ma’muriy yoki jinoiy javobgarlik masalasi yuzaga kelishi mumkin.
Fuqarolik-huquqiy tartibda shaxs buzilgan huquqini tiklash, raddiya berilishini talab qilish, zarar va ma’naviy ziyonni undirish kabi vositalardan foydalanishi mumkin.
Ma’muriy javobgarlik nuqtayi nazaridan esa O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 46¹-moddasida shaxsiy hayot daxlsizligini buzganlik, 46²-moddasida esa shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik belgilangan.
Ayrim og‘irroq holatlarda esa jinoiy javobgarlik ham kelib chiqishi mumkin. Jumladan, Jinoyat kodeksining 141¹-moddasi shaxsiy hayot daxlsizligini buzish, 141²-moddasi esa shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish bilan bog‘liq qilmishlar uchun javobgarlikni nazarda tutadi.
Bundan tashqari, shaxsiy yoki sir saqlanishi lozim bo‘lgan ma’lumotlarni oshkor qilish bilan qo‘rqitib, mulkiy manfaat talab qilish kabi holatlar boshqa jinoyat tarkiblari, jumladan, tovlamachilik nuqtayi nazaridan ham baholanishi mumkin.
Demak, “shunchaki suratga oldim” yoki “shunchaki Telegram guruhiga yubordim” degan izoh har doim ham javobgarlikdan ozod qilmaydi.
Sun’iy intellekt davrida muammo yanada murakkab.
Masalaning yana bir dolzarb tomoni — sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishidir.
Bugungi kunda mavjud fotosurat va videolarni o‘zgartirish, shaxsning yuzini boshqa tasvirga joylashtirish, soxta video va audio yaratish texnik jihatdan ancha osonlashdi. Bir qarashda haqiqiydek ko‘rinadigan tasvirlar yordamida insonning obro‘siga zarar yetkazish yoki uning shaxsiy hayotiga aralashish mumkin.
Bu esa an’anaviy huquqiy mexanizmlar oldiga yangi savollarni qo‘ymoqda:
Tasvirning o‘zi soxta bo‘lsa ham, undan yetkazilgan zarar haqiqiy bo‘lsa, kim javob beradi?
Roziliksiz olingan fotosurat sun’iy intellekt yordamida qayta ishlansa, bu qanday baholanadi?
Internetga tarqalgan soxta video insonning sha’ni va qadr-qimmatiga zarar yetkazsa, uning huquqiy himoyasi qanday amalga oshiriladi?
Bu savollar kelajak emas — ular allaqachon raqamli jamiyatning kundalik muammolariga aylanmoqda.
Eng yaxshi himoya — huquqiy madaniyat.
Qonuniy javobgarlik mavjudligi muhim, ammo undan ham muhimroq narsa — huquqbuzarlik sodir bo‘lishining oldini olish.
Xulosa o‘rnida, raqamli texnologiyalar bizga ulkan imkoniyatlar berdi. Bugun har birimiz bir vaqtning o‘zida axborot yaratuvchisi, saqlovchisi va tarqatuvchisiga aylanganmiz.
Ammo imkoniyatning kengayishi mas’uliyatning kamayishini anglatmaydi. Aksincha, texnologik imkoniyatlar qanchalik ortsa, boshqa insonning huquq va manfaatlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lish zarurati ham shunchalik kuchayadi.
Shaxsning tasviri, shaxsiy hayoti, sha’ni va qadr-qimmati, xususiy va oilaviy siri hamda shaxsga doir ma’lumotlari oddiy axborot emas. Ular insonning huquqiy jihatdan himoyalangan shaxsiy makonining bir qismidir.
Shuning uchun telefon kamerasini boshqa insonga qaratishdan yoki uning suratini internetga joylashtirishdan oldin bir soniya o‘ylab ko‘rish zarur.
A’zamov Akbarxon Izzatbek o‘g‘li,
Toshkent davlat yuridik universiteti Jinoyat huquqi,
kriminologiya va korrupsiyaga qarshi kurashish sho‘basi o‘qituvchisi
