Hozirgi kunda Özbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 169-moddasiga köra oʻğrilik, yaʼni özganing mol-mulkini yaşirin ravişda talon-toroj qiliş jinoyat deb hisoblanadi va Jinoyat kodeksi 169-moddasi 1-qismi uçun şaxs bazaviy hisoblaş miqdorining ellik baravarigaça miqdorda jarima yoki uç yuz oltmiş soatgaça majburiy jamoat işlari yoki ikki yilgaça axloq tuzatiş işlari yoki bir yildan uç yilgaça ozodlikni çeklaş yoxud uç yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolansa, uşbu moddaning oxirgi qismi uçun esa sakkiz yildan ön beş yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Amaldagi jinoyat qonunçiligiga köra öğrilik jinoyati uçun eng yengil jazo sifatida şaxsga bazaviy hisoblaş miqdorining ellik baravarigaça miqdorda jarima qöllanilsa (JK 169-moddasi 1-qismi), mazkur jinoyat uçun eng oğir jazo sifatida şaxs sakkiz yildan ön beş yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi (JK 169-moddasi 1-qismi).
Jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqiçida öğrilik jinoyati global muammoga aylanib bormoqda. BMTning sönggi ma’lumotlariga köra, dunyo böyiça sodir etilayotgan jinoyatlarning 60-65 foizini aynan mulkiy jinoyatlar taşkil etadi. Öğrilik jinoyatlarining oldini oliş turli xorijiy mamlakatlarda turliça tartibga solinadi va unga qarşi kuraşiş usullari ham farq qiladi.
Xorij tajribasini örganiş, tahlil qiliş va umumlaştiriş uçun Germaniya, Fransiya, Janubiy Koreya va Qozoğiston tajribasi muhokama qilindi. Bunda quyidagilar aniqlanadi.
Germaniya jinoyatçilikka qarşi kuraşda profilaktik yondaşuvni asosiy ustuvor yönaliş sifatida qabul qilgan davlatlardan biridir. Bu mamlakatda öğrilikka qarşi siyosati quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
- jinoyat sodir etilişidan oldin uni bartaraf etiş;
- jamoatçilik va davlat organlari hamkorligi;
- texnologik vositalardan keng foydalaniş;
- ilmiy-statistik monitoring.
Germaniyada öğrilik jinoyatlarining kamayişiga olib kelgan muhim omillardan biri – Kriminalprävention (jinoyatçilik profilaktikasi) konsepsiyasining tizimli ravişda joriy etilganidir.
Germaniya tajribasida e’tiborli jihat şundaki, davlat öğrilikka qarşi kuraşni faqat jazolaş orqali emas, balki tizimli boşqaruv orqali amalga oşiradi. Masalan, politsiya statistik ma’lumotlar asosida qaysi hududlarda öğrilik sodir böliş ehtimoli yuqori ekanini aniqlaydi va şu hududlarda patrullik kuçaytiriladi. Bu usul “predictive policing” deb ataladi va jinoyat sodir etilişidan oldin uning oldini oliş imkonini beradi.
Bundan taşqari, Germaniyada mulkni himoya qiliş böyiça davlat subsidiyalari mavjud. Fuqarolar signalizatsiya yoki xavfsizlik uskunalari örnatganda xarajatlarning bir qismini davlat qoplaydi. Bu fuqarolarning öz mulkini himoya qilişga bölgan motivatsiyasini oşiradi.
Germaniya tajribasidan kelib çiqib, Özbekiston uçun tatbiq etilişi mumkin bölgan çora-tadbirlar:
- Milliy profilaktika konsepsiyasini işlab çiqiş. Öğrilikka qarşi kuraşni yagona davlat siyosati darajasiga kötariş zarur.
- Kriminologik monitoring markazlari taşkil etiş. Statistik tahlil asosida prognozlaş tizimi yaratilsa, resurslar samarali taqsimlanadi.
- Raqamli xavfsizlik infratuzilmasini rivojlantiriş. Sun’iy intellekt asosidagi kuzatuv tizimlari jinoyatçilikni kamaytiradi.
- Huquqiy tarğibotni kuçaytiriş. Aholining huquqiy madaniyatini oşiriş jinoyatlarning oldini olişda eng arzon va samarali vosita hisoblanadi.
- Takroriy jinoyatçilikni kamaytiriş dasturlari. Sobiq mahkumlarni ijtimoiy moslaştiriş orqali residiv darajasi kamayadi.
Fransiya öğrilik jinoyatçiligiga qarşi kuraşda klassik repressiv modeldan voz keçib, preventiv-analitik xavfsizlik konsepsiyasiga ötgan davlatlar qatoriga kiradi. Bu konsepsiya jinoyat sodir etilgandan keyingi jazolaşdan köra, jinoyat sodir etilişidan oldingi xavfni kamaytirişga qaratilgan.
Fransiyada öğrilik jinoyatçilik profilaktikasi markazlaşgan boşqaruv va mahalliy hamkorlik modelining kombinatsiyasiga asoslanadi. Içki xavfsizlik tizimida quyidagi subyektlar integratsiyalaşgan holda faoliyat yuritadi: milliy politsiya; jandarmeriya; mahalliy xavfsizlik kengaşlari; prokuratura organlari; munitsipal boşqaruv tuzilmalari; xususiy xavfsizlik sektori. Ularning özaro hamkorligi “mahalliy xavfsizlik şartnomalari” instituti orqali tartibga solinadi. Uşbu şartnomalar hududiy kriminogen vaziyatni kompleks örganiş asosida işlab çiqiladi va har bir hudud uçun individual profilaktika strategiyasi belgilanadi. Ilmiy tadqiqotlar şuni körsatadiki, hududiy differensial yondaşuv jinoyatçilik darajasini pasaytirişda universal çoralar tizimiga nisbatan samaraliroq hisoblanadi.
Fransiyada öğrilikka qarşi kuraşda profilaktika çoralarining asosiy yönalişlari quyidagilar hisoblanadi:
- Texnologik xavfsizlik infratuzilmasi – Fransiyada videokuzatuv tizimlari, biometrik identifikatsiya vositalari, raqamli monitoring platformalari va avtomatlaştirilgan signalizatsiya tizimlari keng qöllaniladi. Uşbu texnologiyalar uç funksiyani bajaradi: deterrensiya (ogohlantiruvçi ta’sir); tezkor aniqlaş; dalillarni mustahkamlaş. Kriminologik kuzatuvlar şuni körsatadiki, videokuzatuv örnatilgan hududlarda köça öğriliklari örtaça 20–40 foizgaça kamayadi. Bu natija texnologik nazoratning profilaktik samaradorligini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi.
- Analitik prognozlaş va kriminal razvedka – Fransiya politsiyasi faoliyatida “data-driven policing” modeli qöllaniladi. Bu model statistik ma’lumotlar, sun’iy intellekt algoritmlari va kriminologik modellaştiriş asosida jinoyatçilik xavfini prognozlaş imkonini beradi. Tizim quyidagilarni aniqlaydi: jinoyat sodir etiş ehtimoli yuqori hududlar; xavf guruhlari; vaqt omiliga boğliq jinoyat piklari.Natijada patrullik kuçlari, operativ guruhlar va profilaktika resurslari ilmiy tahlil asosida joylaştiriladi. Bu esa davlat resurslaridan foydalaniş samaradorligini oşiradi.
- Jamoatçilik asosidagi profilaktika – Fransiya tajribasida fuqarolar xavfsizlik tizimining passiv emas, balki faol subyekti hisoblanadi. Fuqarolar uçun maxsus raqamli platformalar işlab çiqilgan bölib, ular orqali şubhali holatlar haqida tezkor xabar beriş mumkin. Bundan taşqari: qöşnilar nazorati dasturlari; fuqarolar kuzatuv guruhlari; ijtimoiy profilaktika volontyorlari faoliyat yuritadi. Ijtimoiy nazoratning kuçayişi jinoyat sodir etiş ehtimolini psixologik jihatdan pasaytiradi. Kriminologiyada bu hodisa “ijtimoiy kuzatuv effekti” deb ataladi.
- Ijtimoiy profilaktika va reabilitatsiya – Fransiya jinoyatçilikka qarşi kuraşda jazodan köra ijtimoiy moslaştiriş strategiyasiga katta e’tibor qaratadi. Jinoyat sodir etgan şaxslar bilan individual işlaş dasturlari quyidagilarni öz içiga oladi: psixologik konsultatsiya; kasbiy tayyorlaş; bandlik dasturlari; ijtimoiy moslaşuv treninglari. Empirik tadqiqotlar şuni körsatadiki, reabilitatsiya dasturlarida qatnaşgan şaxslar orasida takroriy jinoyatçilik darajasi an’anaviy jazoga tortilgan şaxslarga nisbatan sezilarli darajada past böladi.
Fransiya tajribasidan kelib çiqib, Özbekiston uçun tatbiq etilişi mumkin bölgan çora-tadbirlar:
Fransiya modelining eng samarali elementlarini hisobga olib, quyidagilarni surilişi mumkin: milliy darajada jinoyatçilik xavfi xaritalarini yaratiş; xavfsizlik texnologiyalariga davlat subsidiyalarini joriy etiş; fuqarolar uçun xavfsizlik mobil ilovasini işlab çiqiş; probatsiya xizmatlarini kuçaytiriş; kriminologiya va kriminalistika böyiça ilmiy tadqiqotlarni kengaytiriş.
Janubiy Koreya öğrilik jinoyatlarining oldini oliş borasida preventiv xavfsizlik modeli asosida işlaydigan davlatlardan biri hisoblanadi. Bu mamlakatda jinoyatçilikka qarşi siyosat repressiv çoralar ustuvorligiga emas, balki ilmiy prognozlaş, texnologik monitoring, hududiy risk tahlili va ijtimoiy nazorat mexanizmlarining uyğunlaşuviga tayanadi.
Koreya kriminologiya maktabi bu yondaşuvni “integratsiyalaşgan profilaktika modeli” deb ataydi. Uşbu modelning asosiy ğoyasi — jinoyat sodir etilgandan keyin javobgarlik çoralarini qöllaş emas, balki jinoyat sodir etiliş ehtimolini minimal darajaga tuşirişdir. Statistik kuzatuvlar şuni körsatadiki, Koreyada öğrilik jinoyatlarining kamayişida aynan tizimli profilaktika, sun’iy intellektga asoslangan monitoring va mahalla darajasidagi xavfsizlik infratuzilmasi muhim rol öynagan.
Janubiy Koreyada öğrilik jinoyatçiligiga qarşi kuraş va uni oldini olişda samarali işlagan profilaktik metodlar:
- Aqlli kuzatuv infratuzilmasi (Smart Surveillance System) – Janubiy Koreyada şahar hududlarining katta qismi sun’iy intellekt bilan integratsiyalaşgan videokuzatuv tizimlari bilan qamrab olingan. Bu tizimlar oddiy kuzatuv emas, balki analitik monitoring funksiyasini bajaradi:
- şubhali harakatlarni aniqlaş;
- avtomatik ogohlantiriş signalini yuboriş;
- jinoyat sodir etiliş ehtimolini prognozlaş.
Kriminologik tadqiqotlar bunday tizimlar mavjud hududlarda öğrilik jinoyatlari sezilarli kamayişini körsatgan.
- Predictive policing modeli – Koreya politsiyasi jinoyatçilikni prognozlaş algoritmlaridan foydalanadi. Uşbu tizim:
- jinoyat sodir böliş ehtimoli yuqori hududlarni aniqlaydi;
- vaqt omili asosida xavf davrlarini belgilaydi;
- patrullik kuçlarini optimal joylaştiradi.
Natijada resurslar tasodifiy emas, balki ilmiy asoslangan reja asosida taqsimlanadi. Bu metod ayniqsa köça öğriliklari va uy buzib kiriş jinoyatlarida samarali bölgan.
- Fuqarolar bilan raqamli hamkorlik tizimi – Janubiy Koreyada fuqarolar politsiya bilan mobil ilovalar orqali bevosita hamkorlik qiladi.
Fuqarolar: şubhali şaxslar haqida xabar beradi; yöqolgan mulk haqida tezkor ma’lumot yuboradi; real vaqt rejimida xavfsizlik ogohlantirişlarini oladi.
Bu tizim jinoyatçilar uçun ijtimoiy nazorat darajasini oşiradi. Kriminologiyada bu “doimiy kuzatuv muhitining psixologik ta’siri” deb ataladi.
- Situatsion profilaktika infratuzilmasi – Koreyada öğrilikni kamaytiriş uçun şahar dizayni ham xavfsizlik tamoyiliga asoslanadi:
- yoritilgan köçalar;
- himoyalangan kiriş yölaklari;
- umumiy kiriş joylarida kameralar;
- avtomatik qulflar.
Bu yondaşuv “Crime Prevention Through Environmental Design (CPTED)” konsepsiyasiga asoslangan.
- Reabilitatsiya va residiv nazorati – Koreya tajribasida öğrilik sodir etgan şaxslar bilan individual ijtimoiy dasturlar işlaydi:
- majburiy psixologik treninglar;
- kasbiy qayta tayyorlaş;
- elektron nazorat tizimi.
Natijada takroriy jinoyatçilik darajasi sezilarli pasaygan.
Janubiy Koreya tajribasidan kelib çiqib, Özbekiston uçun tatbiq etilişi mumkin bölgan çora-tadbirlar:
- Milliy risk-xarita tizimini yaratiş. Jinoyatçilik statistikasi asosida hududiy xavf indekslari işlab çiqiş.
- Aqlli videokuzatuv tizimini bosqiçma-bosqiç joriy etiş. Avvalo kriminogen hududlardan boşlaş.
- Mahalla asosida profilaktika platformasi yaratiş. Mahalla fuqarolar yiğini – Koreyadagi jamoaviy nazorat tizimiga eng yaqin institut.
- Raqamli xabar beriş platformasi işlab çiqiş. Fuqarolar uçun yagona mobil xavfsizlik ilovasi.
- Muqobil jazolarni kengaytiriş. Elektron bilakuzuk nazorati, kompensatsiya majburiyati, majburiy ijtimoiy iş.
- Kriminologik prognozlaş markazini taşkil etiş. Sun’iy intellekt asosida jinoyatçilikni prognozlaş tizimi.
- Strategik ilmiy xulosa. Janubiy Koreya tajribasi şuni körsatadiki, öğrilik jinoyatlariga qarşi kuraşda eng samarali model quyidagi tört element integratsiyasiga asoslanadi:
Qozoğistonda 2022-yildan boşlab kiberjinoyatçilikka qarşi Milliy markaz faoliyatini kuçaytirdi. Elektron tölov tizimlaridagi firibgarlik va öğriliklarni aniqlaş uçun sun’iy intellekt asosidagi monitoring tizimlari joriy etildi. Banklar va moliyaviy muassasalar bilan ma’lumot almaşiş mexanizmlari örnatildi. Bu çoralar raqamli mulkiy jinoyatlarni aniqlaş samaradorligini 40 foizga oşirdi.
Özbekiston aholisiga axborot texnologiyalari orqali sodir etilayotgan öğrilik jinoyatining qurboniga aylanmasliklari uçun quyidagi tavsiyalarni beriladi:
ijtimoiy tarmoqlar orqali yuborilgan şubhali xabar va havolalarga e’tiborsiz böliş;
“Click jacking” qurboniga aylanmaslik uçun telegram yoki boşqa messenjerlar orqali kelayotgan “ovoz beriş” yoki “qöllab-quvvatlaş” haqidagi şubhali xabarlarni e’tiborsiz qoldiriş;
mobil telefonga SMS şaklida kelgan bir martalik kodni özgalarga oşkor qilmaslik;
xavfsiz mobil ilovalar va operatsion tizimlardan foydalaniş;
sodda va taxminan aniqlanişi mumkin login va parollardan foydalanmaslik;
bank plastik kartasi töğrisidagi ma’lumotlarni özga şaxslarga bermaslik, ulardan elektron tarzda foydalanişda ehtiyotkor böliş;
bank plastik kartasi yoki uşbu karta ulangan mobil telefonlardan begonalarning foydalanişiga yöl qöymaslik;
uç bosqiçli autentifikatsiyadan doimiy foydalaniş;
bankomatdan naqd pul olayotganda plastik karta parolini özga şaxslar kuzatmayotganiga işonç hosil qiliş kabi tavsiyalarga amal qiliş lozim.
Öğrilik özganing mol-mulkini yaşirin ravişda talon-toroj qilişdan iborat jinoyat bölib, uni şartli ravişda an’anaviy öğrilik jinoyati, jabrlanuvçining kiyimi, sumkasi yoki boşqa qöl yukidagi aşyoga nisbatan öğrilik (kissavurlik), telefon apparatlari öğriligi, xonadonda sodir etiladigan öğrilik, qonunga xilof ravişda (ruxsatsiz) axborot tizimiga kirib yoki undan foydalanib sodir etiladigan öğrilik, transport vositasidan sodir etiladigan öğrilik va boşqalarga bölinadi.
Öğrilik jinoyatning yuqoridagi turlariga qarşi kuraşda ularning har birining sodir etiliş aniq sabab va şart-şaroitlarini örganiş hamda öğrilik jinoyatining barvaqt oldini oliş yuzasidan ayrim ilğor xorijiy mamlakatlar tajribasini tahlil qiliş, ulardan foydalaniş mazkur turdagi jinoyatçilikka qarşi kuraşda samarali natijalar beradi.
F.Xudaykulov,
TDYU Jinoyat huquqi, kriminologiya va
korrupsiyaga qarşi kuraşiş
şöbasi(kafedrasi) professori, yu.f.d (DSc)
