Xalqaro iqtisodiy tadqiqotlar va milliy amaliyot shuni koʻrsatadiki, rivojlanayotgan bozorlarda biznes uchun eng katta toʻsiq soliqning miqdori emas, balki uni hisoblash, toʻlash, hisobot topshirish va davlat nazoratidan oʻtish jarayonidagi maʼmuriy qiyinchiliklar, yaʼni “tartibga solish yuki” (regulatory burden) hisoblanadi. Har qanday xoʻjalik yurituvchi subyekt oʻzining eng qimmatli vaqtini, mehnat va moliyaviy resursini aynan soliq majburiyatlarini bajarishga — soliq komplayensiga sarflaydi.

Masalaning amaliy mohiyatini anglash uchun oddiy bir ishlab chiqarish korxonasi faoliyatini koʻz oldimizga keltiraylik. Korxona xomashyo xarid qilish, eksport shartnomasini oʻz vaqtida bajarish va yuzlab ishchilarga maosh toʻlash uchun har kuni uzluksiz bank operatsiyalarini amalga oshiradi. Agar soliq maʼmuriyatchiligida inson omili, bir yoqlama maʼmuriy qaror qabul qilish yoki kichik texnik tafovut sababli korxona faoliyatini toʻxtatib qoʻyish mexanizmlari ustunlik qilsa, tadbirkor bor kuch-gʻayratini yangi bozorlarni egallashga emas, balki davlat idoralari oldida oʻzini oqlashga sarflashga majbur boʻladi.

“Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga tadbirkorlik subyektlari uchun tartibga solish yukini kamaytirishga qaratilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonun hamda u orqali Soliq kodeksiga kiritilgan tizimli oʻzgartirishlar aynan shu muammoni tubdan hal etishga qaratilgani bilan tarixiy ahamiyatga ega. Ushbu islohot soliq organlarini “jazolovchi va undiruvchi” apparatdan tadbirkorga koʻmaklashuvchi “servis-oriyentirlangan hamkor”ga aylantirish, inson omilisiz raqamli maʼmuriyatchilikni kengaytirish va maʼmuriy majburlov choralari ustidan mustaqil sud nazoratini oʻrnatish maqsadini koʻzlaydi.

Bank hisobvaraqlarini muzlatishda “maʼmuriy yakka hokimlik”dan sud nazoratiga oʻtish

Tadbirkorlik amaliyotida eng ogʻriqli va taʼsirchan maʼmuriy chora — bu soliq toʻlovchining bankdagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish, yaʼni hisobvaraqni muzlatib qoʻyish hisoblanadi. Biznes uchun pul aylanmasining (likvidlikning) hatto bir kunga toʻxtab qolishi ham katta moliyaviy yoʻqotishlarga, ishlab chiqarish zanjirining uzilishiga va hamkorlar oldidagi shartnomaviy majburiyatlarning izdan chiqishiga olib keladi. Ilgari amalda boʻlgan tartibga koʻra, Soliq kodeksining 111-moddasi doirasida soliq organlari muayyan holatlarda sud qarorisiz ham tadbirkorning bank hisobvaraqlarini oʻz qarori bilan toʻxtatib qoʻyar, tadbirkor ushbu qarordan norozi boʻlgan taqdirda esa isbotlash va nizolashish yuki toʻlaligicha biznesning oʻz gardaniga tushar edi. Yaʼni, hisobvaragʻi yopilgan tadbirkor oʻzining haqligini isbotlash uchun idorama-idora yurishi yoki oylab sudga daʼvo arizasi kiritib kutishi kerak boʻlardi.

Qonunchilikka kiritilgan yangi oʻzgartirishlar Soliq kodeksining 111 va 112-moddalaridagi kuchlar muvozanatini tubdan oʻzgartirdi hamda tadbirkorning pul mablagʻlari daxlsizligini kuchaytirdi. Yangi huquqiy mexanizmga muvofiq, kichik texnik tafovutlar tufayli korxonaning butun moliyaviy faoliyatini falaj qilishga yoʻl qoʻyilmaydi va sud qarorisiz hisobvaraqlarni yopib qoʻyish holatlari hamda muddatlari qatʼiy qisqartirildi. Eng muhimi, agar soliq organi tadbirkorning bankdagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish toʻgʻrisida qaror qabul qilsa va soliq toʻlovchi ushbu qarorga nisbatan oʻz eʼtirozini bildirsa, endi tadbirkor sudga daʼvogar boʻlib yugurmaydi. Aksincha, tadbirkordan eʼtiroz kelib tushganidan soʻng, soliq organining oʻzi uch kundan kechiktirmay ushbu masalani koʻrib chiqish uchun iqtisodiy sudga ariza kiritishi shart etib belgilandi.

Bu huquqiy davlatchilik va maʼmuriy adolat nuqtai nazaridan juda katta burilishdir. Chunki cheklov qoʻllayotgan davlat organi oʻz qarorining qonuniyligini mustaqil sud oldida oʻzi asoslab berishi, yaʼni hisobvaraq boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish uchun asos boʻlgan huquqbuzarlikni tasdiqlovchi aniq dalillarni, soliq toʻlovchiga tegishli xabarnoma yuborilganligini tasdiqlovchi hujjatlarni hamda tadbirkorning eʼtirozini sudga taqdim etishi lozim. Soliq kodeksining 112-moddasiga kiritilgan qoʻshimchaga koʻra esa, agar sud soliq toʻlovchining bank hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turishni rad etish toʻgʻrisida hal qiluv qarori chiqarsa va u qonuniy kuchga kirsa, soliq organi oʻz qarorini soʻzsiz bekor qilishi shart.

Raqamli komplayens va hisobotlar: Buxgalteriya qogʻozbozligiga qanday barham berilmoqda?

Soliq kodeksiga kiritilgan eng muhim institutsional yengilliklardan yana biri — hisobot topshirish jarayonida inson omilini va byurokratik qogʻozbozlik yukini keskin qisqartirishdir. Koʻp yillar davomida kichik va oʻrta biznes vakillari uchun soliq hisobotini topshirish davri murakkab sinov boʻlib kelgan. Korxona hisobchisi kadastr hujjatlaridagi yer maydonini, koʻchmas mulk qiymatini, elektron hisobvaraq-fakturalardagi (EHF) aylanmalarni va onlayn nazorat-kassa texnikalaridagi (ONKT) tushumlarni qoʻlda jamlab, bir xil koʻrsatkichlarni turli soliq hisoboti shakllariga hamda ularga ilova qilinadigan oʻnlab jadvallarga qayta-qayta kiritishga majbur boʻlardi. Holbuki, tadbirkor kiritayotgan ushbu maʼlumotlarning barchasi davlat organlarining oʻz elektron bazalarida allaqachon mavjud edi. Bitta raqamda ketgan arifmetik yoki texnik xato esa darhol tekshiruvga va moliyaviy jarimaga sabab boʻlardi.

Yangi soliq maʼmuriyatchiligida raqamli integratsiya ustuvorlik kasb etib, ushbu mantiqsiz zanjirga barham berildi. Endilikda elektron hisobvaraq-fakturalar, onlayn nazorat-kassa texnikalari hamda kadastr va boshqa idoralarning raqamli bazalari integratsiyasi natijasida yer soligʻi, mol-mulk soligʻi, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq, aylanmadan olinadigan soliq hamda qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) boʻyicha hisobotlarning asosiy qismi soliq organlari tizimi tomonidan avtomatik tarzda shakllantiriladi. Bu esa tadbirkor va hisobchilarning texnik xatoga yoʻl qoʻyish xavfini keskin kamaytiradi. Shu bilan birga, ayrim soliq turlari boʻyicha yil boshida yoki har chorakda topshiriladigan murakkab boʻnak (avans) maʼlumotnomalari va hisobotlarga ilova qilinadigan oʻnlab qoʻshimcha jadvallar bekor qilindi. Raqamli tizimga toʻliq oʻtilgani sababli, davlat axborot bazalarida mavjud boʻlgan maʼlumotlarni soliq toʻlovchidan qayta qogʻoz yoki elektron shaklda talab qilish amaliyotiga qonuniy chek qoʻyildi.

QQS maʼmuriyatchiligi, soliq qarzi va sanksiyalar mutanosibligi

Bozor iqtisodiyotida tadbirkorning vaqtinchalik moliyaviy qiyinchilikka uchrashi yoki hisob-kitobda yanglishishi tabiiy holat boʻlib, davlatning vazifasi uni darhol jazolash emas, balki xatoni tuzatishga imkon berishdir. Shu bois Soliq kodeksiga kiritilgan oʻzgartirishlarda QQS maʼmuriyatchiligini erkinlashtirish hamda jazo choralarining mutanosibligi (proporsionalligi), insonparvarligi va adolatliligini taʼminlash ustuvor oʻringa chiqarildi.

Avvalo, qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) toʻlovchisi guvohnomasining amal qilishini vaqtincha toʻxtatib turish faqatgina juda jiddiy asoslar — yaʼni amalga oshirilayotgan operatsiyalar xarid qilingan va realizatsiya qilinayotgan tovarlar (xizmatlar) nomenklaturasiga mutlaqo mos kelmagan holatlardagina qoʻllanilishi belgilandi. Vaqtinchalik moliyaviy qiyinchilikka duch kelgan halol tadbirkorlar uchun esa soliq qarzini garov taʼminotisiz yoki xabardor qilish tartibida maʼlum muddatga kechiktirib yoxud boʻlib-boʻlib toʻlash mexanizmlari soddalashtirildi.

Javobgarlik choralarini yumshatish borasida esa uchta muhim kafolat yaratildi. Birinchidan, ikki karra javobgarlikdan voz kechildi — bir xil soliq huquqbuzarligi uchun ham korxonaga (yuridik shaxsga) moliyaviy jarima, ham uning mansabdor shaxsiga maʼmuriy jarima qoʻllash amaliyoti qayta koʻrib chiqilib, javobgarlik choralarini birxillashtirish va yengillashtirish yoʻli tanlandi. Ikkinchidan, xatoni ixtiyoriy tuzatish ragʻbatlantirilmoqda: agar tadbirkor soliq hisobotidagi xatoni mustaqil ravishda yoki kameral tekshiruv talabnomasiga javoban belgilangan muddatda aniqlab, aniqlashtirilgan hisobot taqdim etsa va yetishmayotgan soliq summasini penya bilan toʻlasa, unga nisbatan moliyaviy jarima sanksiyalari qoʻllanilmasligi qatʼiy kafolatlandi. Uchinchidan, soliq tekshiruvi natijasida hisoblangan moliyaviy jarimalarni belgilangan muddatlarda ixtiyoriy ravishda toʻlagan tadbirkorlarga jarima miqdorining maʼlum qismini chegirib qolish (kamaytirish) imtiyozlari kengaytirildi.

Eski va yangi soliq maʼmuriyatchiligining qiyosiy tahlili: Amaliyot qanday oʻzgardi?

Soliq kodeksiga kiritilgan oʻzgartirishlarning ahamiyatini yanada chuqurroq anglash uchun islohotgacha boʻlgan amaliyotdagi muammolar bilan yangi oʻrnatilgan huquqiy tartibni birma-bir qiyoslab koʻrish maqsadga muvofiqdir. Avvalgi amaliyotda hisobotlar va soliq hisob-kitobi yoʻnalishida tadbirkorlar koʻplab hisobot shakllari, qoʻlda kiritiladigan ilova jadvallar va murakkab boʻnak maʼlumotnomalari bilan ishlashga majbur boʻlgan boʻlsa, kiritilgan oʻzgartirishlar natijasida raqamli maʼlumotlar asosida avtomatik shakllanadigan, ortiqcha shakllardan tozalangan va qisqartirilgan hisobot tizimi vujudga keldi.

Xuddi shunday keskin farq kameral soliq tekshiruvi institutida ham yaqqol namoyon boʻladi. Ilgari kameral nazorat jarayonida tadbirkor hududiga kirish, binolarni koʻzdan kechirish va barcha birlamchi buxgalteriya hujjatlarini yoppasiga talab qilish kabi biznesga ogʻir botadigan holatlar kuzatilgan boʻlsa, yangi tartib kameral tekshiruvni faqat masofaviy tahlil doirasida cheklab, tadbirkor hududiga kirishni, guvohlarni soʻroq qilishni va ortiqcha hujjat soʻrashni qatʼiy taqiqladi.

Taʼsirchan huquqiy choralar hamda soliq qarzini undirish masalasida ham yondashuv tubdan yangilandi. Avvalgi amaliyotda bank hisobvaraqlarini va QQS guvohnomasini kichik shubha yoki texnik tafovutlar bilan tezkor bloklash amaliyoti keng tarqalgan, soliq qarzini kechiktirish yoki boʻlib toʻlash uchun esa murakkab byurokratik talablar va qattiq garov shartlari qoʻyilgan edi. Yangi qonunchilik normalari esa hisobvaraqlarni muzlatish va QQS guvohnomasini toʻxtatish asoslarini keskin qisqartirdi, tadbirkor eʼtiroz bildirgan taqdirda soliq organining oʻziga uch kun ichida sudga murojaat qilish majburiyatini yukladi hamda halol soliq toʻlovchilar uchun soliq qarzini boʻlib-boʻlib toʻlashning soddalashtirilgan tartibini joriy etdi.

Nihoyat, moliyaviy va maʼmuriy sanksiyalar sohasida ilgari texnik xatolar uchun ham yirik moliyaviy jarimalar qoʻllanilishi hamda bitta holat boʻyicha ham korxonaga, ham mansabdor shaxsga ikki yoqlama javobgarlik yuklatilishi tadbirkorlarni qiyin ahvolga solib qoʻyardi. Kiritilgan oʻzgartirishlar natijasida esa tadbirkorga oʻz xatosini jarimasiz ixtiyoriy tuzatish imkoniyati berildi va javobgarlik choralari liberallashtirilib, ikki karra jazolash amaliyotiga chek qoʻyildi.

Xulosa: Makroiqtisodiy samara va biznes erkinligi

Xulosa qilib aytganda, Soliq kodeksiga kiritilgan ushbu oʻzgartirish va qoʻshimchalar tadbirkorlik subyektlarining soliq komplayensi xarajatlarini — yaʼni soliqlarni hisoblash, toʻlash va hisobot yuritish uchun ketadigan vaqt hamda moliyaviy mablagʻni sezilarli darajada kamaytiradi. Buning natijasida korxonalarda boʻshagan moliyaviy va maʼmuriy resurslar bevosita ishlab chiqarishni kengaytirishga, yangi ish oʻrinlari yaratishga hamda ichki bozorda mahsulot va xizmatlar tannarxini barqaror saqlashga yoʻnaltiriladi.

Eng muhimi, soliq maʼmuriyatchiligining soddalashishi, shaffoflashuvi, maʼmuriy cheklovlar ustidan sud nazoratining kuchaytirilishi va adolatli oʻyin qoidalarining oʻrnatilishi tadbirkorlarni yashirin iqtisodiyotdan chiqib, ochiq hamda qonuniy ishlashga undaydigan eng kuchli iqtisodiy va huquqiy ragʻbat boʻlib xizmat qiladi.

 

Javohir Tilaganboyev,
Toshkent davlat yuridik univeriteti
Ingliz huquqi va Yevropa Ittifoqi huquqi
sho‘basi o‘qituvchisi