O‘zbekiston Respublikasining 1991-yilda davlat mustaqilligiga erishishi xalqimizning ko‘p asrlik davlatchilik tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. Mustaqillik mamlakatga nafaqat siyosiy mustaqillik, balki o‘z taraqqiyot yo‘lini mustaqil belgilash, milliy davlatchilik institutlarini shakllantirish, huquqiy tizimni yangidan barpo etish va jamiyat hayotining barcha sohalarini milliy manfaatlar asosida rivojlantirish imkoniyatini yaratdi. Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab O‘zbekiston oldida davlat va jamiyat qurilishining yangi modelini shakllantirish, inson huquq va erkinliklarini kafolatlash, qonun ustuvorligini ta’minlash, bozor iqtisodiyotiga o‘tish va fuqarolik jamiyati institutlarini rivojlantirish kabi murakkab vazifalar turdi.Mazkur jarayon bir kunda yoki bir necha yil ichida amalga oshiriladigan vazifa emas edi. Huquqiy demokratik davlat qurish uzoq muddatli, bosqichma-bosqich va izchil islohotlarni talab qiladigan murakkab tarixiy jarayon hisoblanadi. 2026-yil O‘zbekiston mustaqilligining 35 yilligi nishonlanadigan tarixiy davrdir. Shu nuqtayi nazardan, bosib o‘tilgan yo‘lni sarhisob qilish, erishilgan natijalarni xolis baholash, mavjud muammolarni aniqlash va istiqboldagi vazifalarni belgilash alohida ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.

 Mustaqillik va milliy huquqiy davlat asoslarining shakllanishi O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin eng muhim vazifalardan biri yangi davlatning huquqiy asoslarini yaratishdan iborat bo‘ldi. Chunki siyosiy mustaqillikni mustahkamlash va davlat suverenitetini amalda ta’minlash uchun mustaqil huquqiy tizim zarur edi. 1992-yil 8-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi ana shu tarixiy jarayonning muhim natijasi bo‘ldi. Konstitutsiya mustaqil O‘zbekistonning siyosiy-huquqiy rivojlanishining asosiy poydevorini yaratdi. Konstitutsiyada davlat suvereniteti, xalq hokimiyatchiligi, hokimiyatlar bo‘linishi, qonun ustuvorligi, inson huquq va erkinliklarining kafolatlanishi kabi fundamental demokratik tamoyillar mustahkamlandi. Shu tariqa, mustaqillikning dastlabki davrida O‘zbekistonda huquqiy davlat qurilishining asosiy institutsional va konstitutsiyaviy poydevori yaratildi. Bu bosqichning tarixiy ahamiyati shundaki, mamlakat sobiq siyosiy-huquqiy tizimdan mustaqil milliy davlat va huquqiy tizimga o‘tish jarayonini boshdan kechirdi. Yangi qonunlar, davlat organlari, sud tizimi va huquqni muhofaza qiluvchi institutlar bosqichma-bosqich shakllantirildi. Shuningdek, fuqarolarning huquqiy maqomi, mulkchilik munosabatlari, tadbirkorlik, siyosiy partiyalar, ommaviy axborot vositalari va boshqa ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy asoslar yaratildi.

 Huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish bosqichi Mustaqillikning keyingi yillarida O‘zbekistonning asosiy vazifalaridan biri shakllangan konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarni amaliy jihatdan rivojlantirishdan iborat bo‘ldi. Huquqiy davlatning asosiy belgilaridan biri — davlat hokimiyatining ham qonun bilan cheklanishidir. Bunda davlat organlari va mansabdor shaxslar o‘z faoliyatini qonun asosida amalga oshirishi, fuqaroning huquq va erkinliklari davlat tomonidan kafolatlanishi lozim. Shu nuqtayi nazardan, O‘zbekistonda qonunchilik tizimini takomillashtirish, sud-huquq tizimini rivojlantirish va fuqarolarning huquqiy himoyasini kuchaytirishga qaratilgan qator chora-tadbirlar amalga oshirildi. Fuqarolik jamiyati institutlarini rivojlantirish ham mazkur jarayonning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘ldi. Mahalla, nodavlat notijorat tashkilotlari, siyosiy partiyalar, ommaviy axborot vositalari va boshqa jamoat institutlarining jamiyat hayotidagi o‘rni bosqichma-bosqich kuchayib bordi.Shu bilan birga, mazkur davrni baholashda faqat huquqiy hujjatlarning qabul qilinishiga emas, balki ularning amaliyotda qay darajada ishlaganiga ham e’tibor qaratish lozim. Demokratik institutlarning mavjudligi o‘z-o‘zidan demokratik boshqaruvni ta’minlamaydi. Ularning samaradorligi qonun ustuvorligi, davlat organlarining ochiqligi, sud mustaqilligi, fuqarolarning huquqiy madaniyati va jamoatchilik nazoratining rivojlanganlik darajasiga ham bog‘liq.

2017-yildan boshlangan Yangi O‘zbekiston bosqichi O‘zbekistonning huquqiy-demokratik taraqqiyotida 2017-yil alohida o‘rin tutadi. Mazkur davrdan boshlab davlat va jamiyat hayotining turli sohalarida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirila boshlandi. 2017–2021-yillarga mo‘ljallangan Harakatlar strategiyasi mamlakat taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi. Unda davlat va jamiyat qurilishini takomillashtirish, qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini isloh qilish, iqtisodiyotni rivojlantirish, ijtimoiy sohani takomillashtirish hamda xavfsizlik va tashqi siyosat masalalariga alohida e’tibor qaratildi. Mazkur davrda davlat boshqaruvi tizimida xalq bilan muloqot qilish, fuqarolarning murojaatlarini ko‘rib chiqish va ularning muammolarini bevosita o‘rganishga qaratilgan yangi mexanizmlar rivojlantirildi. Jumladan, 2016-yil oxirida fuqarolar va yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash tizimini takomillashtirishga qaratilgan PF-4904-son Farmon qabul qilingan edi. Keyingi davrda ushbu yo‘nalish yanada rivojlantirildi. Bu jarayon davlat boshqaruvida muhim konseptual o‘zgarishni yuzaga keltirdi. Ya’ni davlat organlari faoliyatining samaradorligini faqat ma’muriy boshqaruv nuqtayi nazaridan emas, balki fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini ta’minlash nuqtayi nazaridan baholashga katta e’tibor berila boshlandi.

“Xalq davlat organlariga emas, davlat organlari xalqqa xizmat qilishi kerak” degan tamoyil yangi siyosiy-huquqiy yondashuvning mazmunini ifodalovchi muhim g‘oyalardan biriga aylandi. Yangi Konstitutsiyaga oid rasmiy sharhlarda ham inson sha’ni, qadr-qimmati, huquq va erkinliklari oliy qadriyat sifatida talqin qilinishi qayd etilgan.

Inson huquqlari – huquqiy davlatning asosiy mezoniHuquqiy demokratik davlatning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri inson huquq va erkinliklarining qay darajada ta’minlanayotganidir. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda inson huquqlarini himoya qilishning huquqiy va institutsional mexanizmlarini rivojlantirishga katta e’tibor qaratildi. Inson huquqlari bo‘yicha milliy strategiyaning qabul qilinishi, xalqaro inson huquqlari standartlarini milliy qonunchilikka implementatsiya qilish, qiynoqlarning oldini olish, xotin-qizlar va bolalar huquqlarini himoya qilish, nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash kabi yo‘nalishlar huquqiy islohotlarning muhim qismiga aylandi. Inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha xalqaro tashkilotlar tavsiyalarini milliy darajada amalga oshirish mexanizmlari ham takomillashtirildi.

Yangi O‘zbekiston konsepsiyasida inson manfaatlarini davlat siyosatining markaziga qo‘yish alohida ahamiyat kasb etdi. Bu yondashuv huquqiy davlat tushunchasining mazmunini yanada kengaytiradi. Chunki huquqiy davlat faqat qonunlarning mavjudligi bilan belgilanmaydi. Uning asl mohiyati insonning huquq va erkinliklarini amalda ta’minlash, fuqaroni davlat oldida himoyasiz qoldirmaslik va davlat hokimiyatini huquq bilan chegaralashdan iborat.

2023-yilgi konstitutsiyaviy islohot – Yangi O‘zbekiston huquqiy taraqqiyotining yangi bosqichi O‘zbekistonning 35 yillik tarixida 2023-yilgi konstitutsiyaviy islohot alohida o‘rin egallaydi. 2023-yil 30-aprelda referendum orqali O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yangi tahriri qabul qilindi. Yangi tahrirdagi Konstitutsiya davlat va jamiyat munosabatlarining huquqiy asoslarini yanada takomillashtirdi. Unda inson huquq va erkinliklarini ta’minlash davlat faoliyatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida mustahkamlandi. Konstitutsiyaning yangi tahririda “inson – jamiyat – davlat” munosabatlariga yangicha yondashuv kuchaydi. Insonning sha’ni va qadr-qimmati, huquq va erkinliklari alohida konstitutsiyaviy qadriyat sifatida mustahkamlandi. Rasmiy konstitutsiyaviy sharhlarda ham yangi tahrirdagi Konstitutsiya demokratik, kuchli fuqarolik jamiyati va adolatli, ijtimoiy davlat sari yo‘lning huquqiy poydevori sifatida baholanadi. Konstitutsiyada “insonning huquq va erkinliklarini ta’minlash davlatning oliy maqsadi” ekanligi belgilangan. Bu norma davlat faoliyatining asosiy mezonini yanada aniq ifodalaydi. Shuningdek, O‘zbekistonning ijtimoiy davlat sifatidagi konstitutsiyaviy maqomi mustahkamlandi. Bu esa huquqiy davlat konsepsiyasining ijtimoiy mazmun bilan uyg‘unlashayotganini ko‘rsatadi. Demak, yangi tahrirdagi Konstitutsiya faqat huquqiy normalar to‘plami emas, balki mamlakatning uzoq muddatli siyosiy, ijtimoiy va huquqiy rivojlanishining konseptual asosidir.

“O‘zbekiston–2030” strategiyasi va huquqiy davlat qurilishining yangi vazifalari Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining navbatdagi bosqichida uzoq muddatli strategik maqsadlarni belgilash masalasiga alohida e’tibor qaratildi. 2023-yil      11-sentabrda “O‘zbekiston–2030” strategiyasi qabul qilinib, mamlakat taraqqiyotining o‘rta muddatli ustuvor yo‘nalishlari va maqsadlari belgilandi. 2026-yilga kelib mazkur strategiyani yangi global va milliy sharoitlardan kelib chiqib takomillashtirish zarurati ham belgilandi. 2026-yil 16-fevraldagi PF–21-son Farmon aynan shu jarayonni yangi bosqichga olib chiqishga qaratilgan. Strategik rivojlanishning mazmuni huquqiy davlat qurilishi bilan bevosita bog‘liq. Chunki iqtisodiy taraqqiyot, ijtimoiy farovonlik, ta’lim, sog‘liqni saqlash, ekologik xavfsizlik va boshqa sohalardagi maqsadlarning barchasi samarali huquqiy institutlar va qonun ustuvorligini talab etadi. Strategik rejalashtirishning yangi bosqichida “maqsad – harakat – natija” zanjiriga asoslangan yondashuvning joriy etilishi ham davlat boshqaruvi samaradorligini oshirishga qaratilgan. Shu ma’noda, huquqiy davlat qurilishi endilikda faqat qonunchilikni takomillashtirish masalasi bo‘lib qolmay, davlat boshqaruvi samaradorligi, jamoatchilik nazorati, inson kapitali va ijtimoiy adolat bilan chambarchas bog‘liq kompleks jarayonga aylanmoqda.

35 yillik yo‘lning mashaqqatli jihatlari O‘zbekistonning mustaqillik davridagi taraqqiyotini faqat ijobiy natijalar bilan izohlash ilmiy jihatdan yetarli emas. Har qanday davlatning tarixiy taraqqiyoti singari, O‘zbekistonning ham huquqiy-demokratik davlat qurish yo‘li murakkab va ziddiyatli jarayon bo‘ldi.Mustaqillikning dastlabki yillarida davlat mustaqilligini mustahkamlash, iqtisodiy inqiroz sharoitida barqarorlikni ta’minlash, yangi davlat institutlarini yaratish va milliy qonunchilik tizimini shakllantirish bir vaqtning o‘zida amalga oshirildi.

Keyingi davrlarda esa demokratik institutlarning samaradorligini oshirish, sud-huquq tizimini takomillashtirish, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va davlat boshqaruvida ochiqlikni ta’minlash kabi masalalar dolzarb bo‘lib qoldi. Bugungi kunda ham huquqiy demokratik davlat qurilishi yakunlangan jarayon emas. Aksincha, u doimiy takomillashuvni talab qiladigan jarayondir.

Qonun qabul qilishning o‘zi yetarli emas. Qonunning amalda ishlashi, barcha fuqarolar uchun bir xil qo‘llanishi, sud himoyasining samarali bo‘lishi va davlat organlarining o‘z faoliyati uchun javobgarligi huquqiy davlatning haqiqiy mezonlaridir.

Shu sababli Yangi O‘zbekistonning keyingi taraqqiyotida qonun ustuvorligi, sud mustaqilligi, davlat organlarining hisobdorligi, korrupsiyaning oldini olish, fuqarolik jamiyatining rolini kuchaytirish va inson huquqlarining amaliy kafolatlarini yanada mustahkamlash muhim vazifalar bo‘lib qoladi.

35 yillik taraqqiyotning sharafli jihatlari O‘zbekistonning 35 yillik mustaqil taraqqiyot yo‘li, avvalo, o‘z davlatini mustaqil ravishda qurish va rivojlantirish tajribasini shakllantirganligi bilan ahamiyatlidir. Bugungi O‘zbekistonning huquqiy tizimi 1991-yildagi holat bilan bir xil emas. O‘tgan davrda mustaqil Konstitutsiya, milliy qonunchilik tizimi, davlat boshqaruvi institutlari, sud-huquq mexanizmlari va fuqarolik jamiyati institutlari shakllandi. Ayniqsa, keyingi yillarda inson huquqlari va inson qadrini davlat siyosatining markaziga qo‘yishga qaratilgan konstitutsiyaviy va huquqiy islohotlar mamlakat taraqqiyotining yangi mazmunini belgilamoqda. Shu jihatdan, O‘zbekistonning 35 yillik tarixini shartli ravishda uch yirik bosqichga ajratish mumkin:

birinchi bosqich: 1991–2016-yillar: mustaqil davlatchilik va milliy huquqiy tizimning shakllanishi;

ikkinchi bosqich: 2017–2021-yillar: keng ko‘lamli modernizatsiya, ochiqlik, davlat va jamiyat munosabatlarini yangilash hamda huquqiy islohotlarni jadallashtirish;
uchinchi bosqich: 2022–2026-yillar: Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish, yangi tahrirdagi Konstitutsiyani amalga oshirish va uzoq muddatli strategik taraqqiyotning huquqiy asoslarini mustahkamlash.Bunday davrlashtirish O‘zbekistonning huquqiy-demokratik taraqqiyotini izchil tarixiy jarayon sifatida ko‘rish imkonini beradi.

Xulosa O‘zbekiston Respublikasining 35 yillik mustaqillik tarixi – bu faqat siyosiy mustaqillik tarixi emas. U avvalo, mustaqil davlat institutlarini yaratish, milliy huquqiy tizimni shakllantirish, Konstitutsiyaviy davlat barpo etish, inson huquq va erkinliklarini ta’minlash hamda demokratik jamiyat asoslarini rivojlantirish yo‘lidagi murakkab tarixiy jarayondir. 1991-yilda mustaqillikka erishish O‘zbekiston oldida yangi davlat va jamiyat qurish vazifasini qo‘ydi. 1992-yilgi Konstitutsiya ushbu jarayonning fundamental huquqiy poydevorini yaratdi. Keyingi yillarda milliy qonunchilik va davlat institutlari shakllantirildi. Sud-huquq tizimi, fuqarolik jamiyati institutlari va inson huquqlarini himoya qilish mexanizmlari bosqichma-bosqich rivojlantirildi. 2017-yildan boshlab esa mamlakat taraqqiyotida yangi bosqich boshlandi. Davlat boshqaruvida xalq bilan muloqot, ochiqlik, inson manfaatlarini ta’minlash, sud-huquq tizimini isloh qilish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga katta e’tibor berildi. 2023-yilgi konstitutsiyaviy islohot esa mazkur jarayonning yangi huquqiy bosqichini boshlab berdi. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada inson huquq va erkinliklarini ta’minlash davlatning oliy maqsadi sifatida belgilanishi O‘zbekistonning huquqiy-demokratik taraqqiyotidagi muhim konseptual o‘zgarishdir. Bugungi kunda Yangi O‘zbekiston oldida turgan asosiy vazifa – qabul qilingan konstitutsiyaviy va qonunchilik normalarini hayotga to‘liq tatbiq etishdir. Chunki huquqiy davlatning haqiqiy kuchi uning qonunlarining soni bilan emas, balki qonunlarning amalda ishlashi, inson huquqlarining ishonchli himoya qilinishi, davlat organlarining qonun oldidagi javobgarligi va fuqarolarning o‘z huquqlarini amalga oshirish imkoniyatlari bilan belgilanadi. Shunday ekan, O‘zbekistonning 35 yillik taraqqiyot yo‘lini “mashaqqatli va sharafli yo‘l” deb atash uchun yetarlicha tarixiy asoslar mavjud. Mashaqqatli, chunki mustaqil davlat va huquqiy tizimni noldan shakllantirish, iqtisodiy va siyosiy transformatsiyani amalga oshirish hamda jamiyatni modernizatsiya qilish oson kechmadi. Sharafli, chunki bu jarayon natijasida O‘zbekiston o‘zining mustaqil davlat institutlari, Konstitutsiyasi, milliy qonunchiligi va taraqqiyot strategiyasiga ega bo‘lgan davlat sifatida rivojlanib kelmoqda. Endilikdagi vazifa esa ushbu tarixiy tajribani yangi bosqichda davom ettirish, Konstitutsiyada belgilangan insonparvarlik, adolat, qonun ustuvorligi va demokratiya tamoyillarini amaliy hayotda yanada mustahkamlashdan iborat. Zero, Yangi O‘zbekistonning haqiqiy qiyofasi qabul qilinayotgan qonunlar bilangina emas, balki har bir fuqaro o‘z huquqi himoyalanganini, qonun oldida tengligini va davlat uning manfaatlariga xizmat qilayotganini amalda his qilishi bilan belgilanadi.

 

Zufarov Muhammadjon,
Toshkent davlat yuridik universiteti
“Umumta’lim fanlar va madaniyat kafedra”si o‘qituvchisi