Биринши презентацияда жоқары билимлендириў мәкемелери питкериўшилериниң бәнтлигин тәмийинлеў, екиншисинде таў-кән санааты ҳәм геология тараўына санлы технологиялар және жасалма интеллектти енгизиў мәселелери додалаў орайында болды. Бир қарағанда еки жыйналыс пүткиллей бөлек-бөлек болып түйилиўи мүмкин. Бирақ олардың тийкарындағы стратегиялық мақсет - бәсекиге шыдамлы миллий экономиканы қурыў ҳәм инсан капиталын сапа жағынан пүткиллей жаңа басқышқа алып шығыў. Мәмлекетимиз басшысының бул мәжилислерде алға қойған идеялары заманагөй раўажланыў моделимизде жоқары технологиялар ҳәм инсан факторы бир-биринен ажыралмас түсиниклерге айланғанын көрсетти.

Узақ жыллар даўамында жоқары билимлендириў системасының жумысын баҳалаўда қурғақ санлар - студентлер саны, қабыллаў көрсеткишлери ямаса берилген дипломлардың муғдары тийкарғы өлшем болып келди. Бүгин болса дәўир пүткиллей өзгерди. Мәмлекетимиз басшысының қатаң атап өткениндей, университеттиң ҳақыйқый баҳасы ҳәм нәтийжеси оның питкериўшиси мийнет базарында қаншелли өтимли екени, қайсы тараўда жумысшы күшине айланғаны ҳәм экономикаға қандай реал үлес қосып атырғаны менен өлшенеди. Бул көзқарас заманагөй дүнья тәжирийбесине де толық сәйкес келеди. Себеби XXI әсирде билимлендириў мәкемесиниң абырайы аудиториялар саны менен емес, ал мийнет базарындағы абырайы менен белгиленбекте. 2026-жылы жоқары оқыў орынларымызды 320 мың жас питкеретуғыны күтилмекте. Бул тек ғана сан емес, бул мийнет базары ҳәм билимлендириў системасының алдына қойылған үлкен жуўапкершилик болып есапланады. Енди жоқары оқыў орны тек ғана теориялық билим бөлисетуғын орын болып қалмайды, ол жаслардың келешектеги кәсиплик тәғдирин жойбарластырыўшы орайға айланыўы шәрт. Сонлықтан, Президентимиз тәрепинен карьера орайларының жумысын түп-тийкарынан жанландырыў, "Питкериўши сапасы индекси"н енгизиў ҳәм дуал билимлендириў системасын кеңейтиў бойынша белгиленген ўазыйпалар стратегиялық бурылыс жасайды. Питкериўшиниң жумыс пенен тәмийинлениўине енди жоқары оқыў орынлары тек ғана қосымша ўазыйпа сыпатында қарай алмайды. Буны жумысын белгилейтуғын тийкарғы нәтийжелилик көрсеткиши деп биледи.

Таў-кән санааты ҳәм геология тараўында санлы технологиялар және жасалма интеллектти кеңнен енгизиў бойынша белгиленген бағдарламалар мәмлекет экономикасы жаңа технологиялық басқышқа өтип атырғанынан дәрек береди. Санлар бул тараўдың әҳмийетин айқын көрсетеди. Бүгин таў-кән ҳәм геология тармағы мәмлекет санаат өниминиң дерлик бестен бир бөлегин тәмийинлемекте. Тараў кәрханаларының мәмлекетлик бюджетке түсимлери онлаған триллион сумды қурайды. Бирақ бүгинги мақсет тек ғана жер асты байлықларын дәстүрий усылда қазып алыў менен шекленбейди. Тийкарғы ўазыйпа шийки затты интеллектуаллық технологиялар тийкарында нәтийжели басқарыў, өзине түсер баҳаны ҳәм қәрежетлерди қысқартыў, ең әҳмийетлиси, санаатта қәўипсизликти жоқары дәрежеге көтериў болып табылады. Жасалма интеллект геологиялық мағлыўматларды секундларда таллаў, жаңа кәнлерди анық болжаў ҳәм бураўлаў жумысларын оптималластырыў имканиятын бермекте. Бул экономикалық нәтийжелиликти есесине арттырыў менен бирге, кәншиликтеги инсан факторы менен байланыслы қәўип-қәтер ҳәм аварияларды кескин азайтады. Бирақ ең әҳмийетли тәрепи басқа - санлы трансформация нәтийжесинде санаатта жаңа түрдеги жумыс орынлары пайда болмақта. Бул жумыс орынлары кешеги күнниң әпиўайы жумысшысын емес, ал ертеңги күнниң жоқары маманлықтағы инженерлерин талап етеди.

Бул еки мәжилис бир ноқатта - инсан капиталына инвестиция киргизиў идеясында бирлеседи. Бириншисинде "Қандай кадрлар таярлаў керек?" деген сораўға шешим изленген болса, екиншисинде "Бул кадрлар қайсы экономика ушын таярланып атыр?" деген мәселеге анықлық киргизилди. Жуўап болса биреў: санлы экономика, инновациялық санаат ҳәм жоқары технологияларға тийкарланған жаңа Өзбекстан ушын. Бул бағдарда тийкарғы жүк ҳәм жуўапкершилик техника бағдарындағы жоқары билимлендириў мәкемелери, атап айтқанда, Ташкент мәмлекетлик техника университетине түседи. Университеттиң геология-излеў ҳәм кән-металлургия факультетиндеги жумыслар мәмлекетимиз басшысының басламалары менен толық үйлескен.

Бүгин факультетте 3261 студент билим алмақта. Бул санлардың артында сонша шаңарақтың үмити, сонша жас тәғдири ҳәм келешеги ушын университеттиң мойнындағы үлкен жуўапкершилик жатыр. Күндизги билимлендириўдеги 1452 жас ертең өндирис майданларын түп-тийкарынан жаңалайтуғын тийкарғы күш, сыртқы билимлендириўдеги 1686 студент әмелият пенен теорияны тиккелей үйлестиретуғын тараў хызметкерлери, 123 магистрант болса тармақлардың технологиялық машқалаларына илимий шешим табатуғын болажақ илимпазлар болып есапланады. Өткен оқыў жылында 10 тәлим бағдары бойынша оқыўды тамамлаған 1025 питкериўшиден 934 и турақлы жумыс пенен тәмийинленди, 65 и болса өз алдына исбилерменлик жумысын баслады. Бәнтлик дәрежеси 97,5 процентти қурады. Бундай көрсеткишке билимлендириў процесине геомәлимлеме системалары, 3D модельлестириў ҳәм жасалма интеллект элементлерин жедел енгизиў арқалы ерисилмекте.

Президентимиз тәрепинен избе-из өткерилген еки мәжилис жаңа Өзбекстан раўажланыўының бас формуласын күн тәртибине шығарды. Бәсекиге шыдамлы экономиканың тийкары бәсекиге шыдамлы кадр болып есапланады. Бир тәрепте мийнет базарының бүгинги пәтине шыдам бере алатуғын, санлы технологияларды жетик ийелеген жасларды камалға келтириў турса, екинши тәрепте әне усы интеллектуаллық әўлад басқара алатуғын жоқары технологиялы санаат орталығын жаратыў ўазыйпасы турыпты. Жаңа Өзбекстан мине усы еки қанат - сапалы билимлендириў ҳәм санлы экономика арқалы раўажланбақта. Заманагөй заводлар қурыў, кәнлерди толық автоматластырыў мүмкин. Бирақ бул темир ҳәм технологияларды ҳәрекетке келтиретуғын, оларға "интеллект" бағышлайтуғын бирден-бир күш инсан болып есапланады. Бүгинги реформалардың орайында технология емес, бәринен бурын инсан, оның қәдири, билими ҳәм айдын келешеги турғанының себеби де сонда. Раўажланыўымыздың буннан беккем тырнағы болыўы мүмкин емес.

Суннатилла ҒОЙИБНАЗАРОВ,

техника илимлериниң докторы,

профессор