Бүгинги күнде тараўда әмелге асырылып атырған кең көлемли басламалар миллий кино көркем өнердиң технологиялық шешимлер ҳәм креатив экономика менен және де тығыз байланысатуғын басқышқа қәдем таслап атырғанын тастыйықлайды. Бул өзгерислер ушын тийкарғы факторлар соңғы жылларда қәлиплести.
Атап айтқанда, 2017-жылдан баслап Өзбекстанда кино санаатының трансформациясы басланды, ол өндирис базасын жаңалаў, фильмлердиң сапасын арттырыў ҳәм халықаралық байланысларды кеңейтиўге қаратылған. Президентимиздиң 2021-жыл 7-апрельдеги "Кино көркем өнери ҳәм санаатын сапа жағынан жаңа басқышқа көтериў ҳәм тараўды мәмлекет тәрепинен қоллап-қуўатлаў системасын буннан былай да жетилистириў илажлары ҳаққында"ғы пәрманының қабыл етилиўи бул бағдардағы әҳмийетли басқыш болды. Ҳүжжетте инфраструктураны модернизациялаў, инвестицияларды тартыў, кадрлар таярлаў ҳәм жергиликли картиналарды алға қойыў сыяқлы бағдарлардағы сиясаттың тийкарғы бағдарлары белгилеп берилди.
"Өзбекфильм" киноконцерниниң реконструкцияланыўы реформалардың әмелий даўамы болды. Жаңаланған студия ең соңғы өндирис талапларына сай үскенелер менен тәмийинленди, 2022-жылы ашылған панорамалы павильон үлкен көлемдеги тарийхый картиналарды сүўретке алыў имканиятын кеңейтти. Соның менен бирге, авторлық ҳуқықларды қорғаў ҳәм кинопрокат есабын жүргизиў механизмлери жетилистирилди, бул болса контент ислеп шығарыўшылардың жумысы ушын және де шөлкемлескен шараятлар жаратты.
Өндирис динамикасы тараўдағы унамлы өзгерислерден дәрек береди. Өзбекстан Кинематография агентлигиниң мағлыўматларына бола, 2023-жылы мәмлекетимизде 113 киножойбар ислеп шығарылған, бул 2015-жылға салыстырғанда үш есеге көп.
Бирақ, муғдар көрсеткишлери өз-өзинен халықаралық бәсекиге шыдамлылық мәселесин шеше алмайды. Глобал базарға шығыў ушын профессионал сценарий ислеп шығыў, техникалық сапа, саўатлы тарқатыў ҳәм аудитория талапларын түсиниў зәрүр. Ташкентте халықаралық контент базарын жаратыў бойынша жаңа биргеликтеги жойбарлар ҳәм режелерди әне усы көзқарастан көрип шығыў керек.
Усындай жойбарлардан бири Уллы Британияның Кембридж университети менен биргеликте Имам Бухарий ҳаққында фильм сүўретке алынады.
Соның менен бирге, «Raqamli san’at» бирлеспеси АҚШтың Эмори университети менен биргеликте Әлийшер Наўайы өмири ҳаққындағы картинаны ислеп шықпақта. Шығарма жасалма интеллект технологияларынан пайдаланған ҳалда жаратылады. Премьера келеси жылдың февраль айында Атланта қаласында болып өтиўи режелестирилген. Онда Өзбекстан мәденият министри Озодбек Назарбеков, қала ҳәкими, Эмори университети президенти қатнасыўы күтилмекте.
- Қаҳарманларды таңлаў аймақтың интеллектуаллық мийрасына итибар қаратады, - деп атап өтти О.Назарбеков. - Түркий әдебияттың қәлиплесиў процесинде Әлийшер Наўайының орны айрықша, Имам Бухарий болса ислам ҳәдис дәстүриндеги ең абырайлы алымлардан бири сыпатында белгили. Олардың өмир баянлары билимлердиң тарқалыў тарийхы, мәденияттың раўажланыўы ҳәм руўхый бағдарлардың қәлиплесиўи менен байланыслы болып, бул бағдарлар мәмлекетимиз шегарасынан тысқары шығады.
Бундай сюжетлерди экранда сәўлелендириў ушын белгили биографиялық фактлерди келтирип шығарыў жетерли емес. Тарийхый фильм дереклер менен ислесиўди, дәўирди исенимли сүўретлеўди, Орайлық Азияның бай өтмиши менен жақыннан таныс болмаған тамашагөйдиң дыққатын өзинде жәмлей алатуғын сценарийди талап етеди.
Халықаралық бирге ислесиў жойбарлардың изертлеў базасын кеңейтиўи ҳәм профессионал тәжирийбе алмасыўын тәмийинлеўи мүмкин. Өз гезегинде, ЖИ қураллары санлы декорциялар жаратыў, тарийхый орталықты реконструкциялаў ҳәм қурамалы визуал сахналарды ислеп шығыў имканиятын береди. Бирақ тарийхый кинода технологиялар автордың ой-пикирине бойсыныўы керек: эффектли сүўретлеў фактлердиң дәллигин алмастырмайды, санлы реконструкция болса сәйкес дәўирдиң архитектурасы, костюми ҳәм турмыслық детальларын алдыннан үйрениўди талап етеди.
Фильм ислеп шығарыў жумыстың бир бөлеги. Сүўретке алыў жумыслары жуўмақланғаннан соң дөретиўшилер реклама, ҳуқықларды сатыў ҳәм сырт елли тамашагөйлерге жетип барыў мәселелерин шешиўи керек. Буның ушын продюсерлер, телеканаллар, стриминг платформалары ҳәм дистрибюторлар менен тиккелей байланыслар зәрүр. Бундай байланыслардың жоқлығы ҳәтте ең сапалы шығарманың аудиториясын шеклеўге уқыплы, соның ушын профессионал инфраструктураны раўажландырыў киноиндустрия ушын өз алдына әҳмийетке ийе.
Бул бағдарда республикамызда да шешим бар.
Өзбекстан 2027-жыл 4-5-февраль күнлери биринши мәрте өткерилетуғын “Tashkent Content Market” (TCM) халықаралық контент базарының иске түсирилиўине таярлық көрмекте. Шөлкемлестириўшилер 50 ден аслам мәмлекеттен 3 мыңнан аслам қатнасыўшыны күтпекте. Майданда халықаралық көргизбе, форум ҳәм додалаўлар, В2В форматындағы бизнес ушырасыўлар, жойбарлар көргизбелери ҳәм шеберлик сабақлары өткериледи.
- ТСМ миллий фильмлер, сериаллар, анимация ҳәм санлы өнимлерди халықаралық базарға алып шығыўға қаратылған, - дейди илаждың бас координаторы Муниса Асилхўжаева. Тийкарғы итибар шығармаларды көрсетиў ҳәм оларды көркемлик жақтан тән алыўға қаратылған шәртли фестивальдан парықлы түрде контент-маркет, бәринен бурын, профессионал сөйлесиўлер ушын мөлшерленген. Бул жерде ислеп шығарыўшылар таяр жойбарларды таныстырыўы, көрсетиў ҳуқықын сатып алыўды додалаўы, биргеликте ислеп шығарыў ушын шериклер табыўы ҳәм өз қолланбаларына болған талапты үйрениўи мүмкин болады. Бундай платформа контент жаратыў ҳәм оннан коммерциялық пайдаланыў арасындағы аралықты қысқартыў имканиятына ийе. Шет ел компаниялары тәрепинен ҳуқықларды сатып алыў, көп тәреплеме жойбарларды баслаў, тарқатыў бойынша келисимлер ҳәм шығармалардың жаңа аймақларға шығыўы келисимлер әҳмийетли нәтийже болыўы керек.
Анимация ҳәм санлы форматлар менен ислесиў айрықша перспективаға ийе. Олардың тарқалыўы дәстүрий кинопрокат пенен шекленбейди, шығармалар стриминг хызметлери, телеканаллар ҳәм санлы платформаларда шығыўы мүмкин. Ислеп шығарыўшылар ушын бул бир неше тарқатыў каналлары менен ислесиў ҳәм ҳәр қыйлы мәмлекетлерде аудитория излеў имканиятын аңлатады. Бирақ бундай қатнас жойбарды профессионал таярлаў, интеллектуаллық ҳуқықларды саўатлы рәсмийлестириў ҳәм халықаралық келисимлердиң шәртлерин билиўди талап етеди.
Кинематографиялық басламалар мәмлекеттиң тараўдағы халықаралық қатнасының кеңейиўи фонында раўажланбақта. Мәселен, усы жылдың 23-24-октябрь күнлери Ташкентте Орайлық Азия ҳәм Кавказ кино ҳәм телевидениеси жетискенликлерине бағышланған Американың "Алтын глобус" сыйлығының регионаллық илажы – “Golden Globes Silk Road Tribute Gala” өткерилиўи режелестирилген.
Шөлкемлестириўшилер аймақтың дөретиўшилик жумысларына итибар қаратыў, олардың авторларын халықаралық майданда қоллап-қуўатлаў нийетинде екенин билдирди. Сырт елли продюсерлер ҳәм кино тараўының ўәкиллери Өзбекстан мәденият ғайраткерлериниң дөретиўшилик жумыслары менен танысыў, бирге ислесиў потенциалын баҳалаў имканиятына ийе болмақта.
Мәмлекетимизде тараўдың кейинги раўажланыў басқышы тараў глобал өз-ара бирге ислесиўдиң ашылып атырған каналларынан қай дәрежеде избе-из пайдалана алыўы менен байланыслы. Буның ушын бәсекиге шыдамлы сценарийлер, өндирис ресурслары ҳәм ислеп турған үгит-нәсиятлаў системасы керек болады.
Миллий тарийхтың уллы ғайраткерлери ҳаққындағы жойбарлар мәдений ўазыйпаны тараўдың профессионал өсиўи менен бирлестириў имканиятын береди. Фильмлер халықаралық көлемде тарқатылса, жергиликли әдебият ҳәм илимий мийрасқа итибарды тартыў, жергиликли кинодөретиўшилердиң имканиятларын көрсетиў мүмкин болады.
Сабина Алимова.
«Правда Востока».
