Министрліктің мәліметінше, 2026 жылы республика бойынша 1,5 миллион тонна пияз өндіру жоспарланған. Бұл халықтың медициналық нормаларға сәйкес тұтыну қажеттілігінен 400 мың тоннаға немесе 35 пайызға көп.
Атап айтқанда, Сұрхандария облысында осы жылдың алғашқы 9 айында 387,1 мың тонна пияз өсірілген. Оның 120 мың тоннасы халықтың тұтынуына бағытталса, 46 мың тоннасы экспортталған. Қалған бөлігі еліміздің басқа өңірлеріне жеткізілген.
Алайда аумақта пияз өсіру маусымдық ерекшелікке ие. Облыстың топырақ-климаттық жағдайына байланысты негізгі өнім сәуір–мамыр айларында жиналады. Ал күзде егілетін пияз жазғы аптап ыстықтың әсерінен үлкен көлемде өсірілмейді.
Қазіргі уақытта 2026 жылғы өнімнен алынған пияз егістік алқаптарында қалмаған. Сондықтан Сұрхандария базарларындағы сұранысты қамтамасыз ету үшін өнім Жызақ және Самарқант облыстарынан жеткізілуде.
Министрлік ұсынған мәліметтерге орай, Жызақ пен Самарқанттан Сұрхандарияға бір килограмм өнімді жеткізу құны 350–370 сумды құрайды. Мысалы, 20 тонна пиязды тасымалдауға 7 миллион сумға дейін, ал 10 тонна өнімге 3,8–4 миллион сумға дейін шығын жұмсалады.
Қазіргі уақытта Жызақ облысында пияздың бір килограмы диқандардан 2 600–3 300 сумнан, ал Самарқант облысынан 2 800–3 000 сумнан сатып алынуда.
Тасымалдау шығындарын қосқанда, кәсіпкерлер үшін өнімнің жеткізілген жердегі өзіндік құны Жызақтан әкелінген жағдайда 2 950–3 650 сумды, Самарқанттан жеткізілген жағдайда 3 150–3 350 сумды құрайды. Ал Денов ауданына дейін жеткізген кезде бұл көрсеткіш 3 400–3 500 сумға дейін жетеді.
Нәтижесінде Сұрхандария базарларында пияздың бөлшек саудадағы бағасы бір килограмм үшін 4 000–4 500 сум шамасында қалыптасқан.
Министрліктің талдауына сәйкес, өнімді сатып алу және жеткізуге жұмсалған шығындар мен оның базардағы сату бағасы арасында айтарлықтай айырмашылық бар.
Мысалы, пияз шаруадан 3 300 сумнан сатып алынып, базарға 350 сум тасымалдау шығынымен жеткізілсе, оның өзіндік құны 3 650 сум болады. Өнім 4 000 сумнан сатылған жағдайда айырмашылық 350 сумды немесе 9,6 пайызды құрайды.
Екінші жағдайда пияз шаруадан 2 600 сумнан сатып алынып, 350 сум тасымалдау шығынын қосқанда, оның өзіндік құны 2 950 сумға түседі. Егер бұл өнім базарда 4 500 сумнан сатылса, арадағы айырмашылық 1 550 сумды немесе өзіндік құнға шаққанда 52,5 пайызды құрайды.
Министрлік бағаның қалыптасуына әсер ететін факторлардың бірі ретінде делдал кәсіпкерлердің сауда үстемесі 25–50 пайызға дейін жететінін де атап өтті.
Министрліктің есептеулеріне сәйкес, 2026 жылы бір гектар жерге пияз өсіруге орта есеппен 65,5 миллион сум жұмсалады. Бұл ретте әр гектардан 35 тонна өнім алу жоспарланған.
Бір тонна пиязды өсірудің орташа өзіндік құны 1 миллион 870 мың сумды құрайды.
Шығындардың негізгі бөлігі жұмысшылардың жалақысы мен қосымша төлемдеріне тиесілі. Бұл мақсатқа 26,5 миллион сум немесе жалпы шығынның 40,5 пайызы жұмсалады. Минералды тыңайтқыштар мен өсімдіктерді химиялық қорғау құралдарына 15,8 миллион сум, ал тұқым мен көшетке 9,6 миллион сум бөлінеді.
Министрліктің хабарлауынша, 2026–2027 жылдардағы қыс-көктем маусымына арнап республика бойынша 102,8 мың тонна пияз қорын қалыптастыру жұмыстары жүргізілуде. Оның 2 750 тоннасы Сұрхандария облысының үлесіне тиесілі.
Қордағы өнімді ішкі базарға шығару және арнайы сауда орындары арқылы төмендетілген бағамен сату мүмкіндігі де қарастырылған. Бұл шаралар базардағы бағаның тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Ауыл шаруашылығы министрлігі пияз бағасына өнім өндірудің маусымдық ерекшеліктері, басқа өңірлерден тасымалдау шығындары, жанар-жағармай материалдарының бағасы және логистикалық қызметтердің құны әсер етіп отырғанын атап өтті.
Сонымен қатар халық арасында пиязды қазірден бастап көбірек сатып алып, қор жинау үрдісі де сұраныстың артуына себеп болып отырғаны айтылды.
Министрлік өнімді кейін қымбатырақ сату мақсатында оны базарға шығармай, сақтап отыруға итермелейтін әрекеттердің экономикалық тұрғыдан тиімсіз екенін ескертті. Себебі ұзақ уақыт сақталған пияз салмағын жоғалтып, сапасы бұзылуы мүмкін.
