Атмосфера ҳавосининг ифлосланиши бутун дунёда инсон саломатлиги учун асосий экологик хавф эканлиги исботланган. Бу юрак-қон томир ва ўпка касалликлари, жумладан, юрак ишемик касаллиги, инсульт, астма, сурункали обструктив ўпка касаллиги ва деменциянинг кўпайиши билан боғлиқ, деб маълум қилади vokrugsveta.ru.
Бундан ташқари, бу муаммо кўпинча кенг кўламли урбанизация, жадал иқтисодий ривожланиш, автомобиллар ва бошқа транспорт воситалари сонининг кўпайиши фонида ҳаво сифати ёмонлашаётган паст ва ўрта даромадли мамлакатларга кўпроқ таъсир қилади.
2021 йилда ЖССТ бир қатор ифлослантирувчи моддалар, жумладан, майда заррачалар (PM2.5) ва азот диоксиди (NO2) учун янги рухсат этилган чегараларни белгилади.
PM2.5 диаметри 2,5 микрон ёки ундан кичик бўлган қаттиқ заррачалар бўлиб, улар шунчалик кичикки, нафас олганда ўпкага чуқур кириб бориши мумкин. Бундай заррачалар манбаи сифатида транспорт воситаларининг чиқинди газлари, электр станциялари, саноат жараёнлари, ўтин билан ишлайдиган печь ва каминлар ҳамда қурилиш чанглари хизмат қилади. Бундан ташқари, улар атмосферада олтингугурт диоксиди ва азот оксидлари каби бошқа ифлослантирувчи моддалар иштирокида мураккаб кимёвий реакциялар натижасида ҳосил бўлади.
Азот диоксиди — қазилма ёқилғиларни ёқишда ҳосил бўладиган асосий ифлослантирувчилардан биридир. У автомобилларнинг чиқинди газларида (айниқса дизель двигателлари билан), саноат чиқиндиларида мавжуд, шунингдек, газ плиталари ва иситгичлардан фойдаланилганда ажралиб чиқади.
Environment International журналида мақоласи чоп этилган тадқиқотчилар дунёнинг 136 та паст ва ўрта даромадли мамлакатлари ҳақидаги маълумотларни таҳлил қилишди. Олимлар ҳаво ифлосланиши, аҳоли сони ва саломатлик ҳолати ҳақидаги батафсил маълумотларни атроф-муҳит ифлосланиши, касалланиш ва ўлим ўртасидаги боғлиқликка бағишланган илмий тадқиқотлар натижалари билан бирлаштирди.
Компьютер моделлаштириш ёрдамида тадқиқотчилар, агар баъзи ифлослантирувчи моддалар концентрацияси ЖССТ томонидан чекланган даражага тушса, ўлим ва янги касалланиш ҳолатлари сони қандай ўзгариши мумкинлигини баҳолади.
Натижалар шуни кўрсатдики, PM2.5 учун ЖССТ томонидан тавсия этилган чегара қийматларига эришиш йилига тахминан 9,4 миллион, азот диоксиди учун эса йилига тахминан 1,1 миллион ўлимнинг олдини олиши ёки кечиктириши мумкин.
Бундан ташқари, ҳатто камроқ қатъий оралиқ мақсадларга эришиш ҳам аҳоли саломатлиги учун сезиларли фойда келтириши мумкин: PM2.5 таъсири билан боғлиқ ўлимлар сони тахминан 6,6 миллионга, азот диоксиди билан боғлиқ ўлимлар эса 435 мингтага камайиши мумкин.
Олимларнинг аниқлашича, ҳавони тозалашнинг потенциал фойдалари фақат ўлимнинг олдини олиш билан чекланмайди. Тадқиқотчиларнинг ҳисоб-китобларига кўра, PM2.5 нинг тавсия этилган даражаларига эришиш сурункали обструктив ўпка касаллигининг янги ҳолатларини йилига 2,8 миллионга, деменцияни 1,1 миллионга, юрак ишемик касаллигини 7,3 миллионга ва инсультни 2,3 миллионга камайтириши мумкин.