Пенсия жамғармаси раҳбари сифатида мен бу саволларни тизимга ишончнинг асоси деб биламан. Чунки инсон ўзи тушунмаган қоидага таяниб келажагини режалаштира олмайди.

Аввало, бугун пенсия олаётган фуқароларга аниқ айтишим керак: муҳокама қилинаётган таклифлар тайинланган пенсияларни камайтиришни ёки ҳозирги пенсионерларга янги ёш талабларини қўллашни назарда тутмайди. Аввал орттирилган ҳуқуқларни сақлаш ислоҳотнинг асосий шартидир. Янги қоидалар, биринчи навбатда, ишлаётган инсоннинг келгуси пенсия ҳуқуқлари қандай шаклланишига тааллуқли.

Ислоҳотнинг асосий мақсади инсоннинг меҳнат ҳиссаси пенсиясида тушунарли акс этиши, кам даромадли фуқаро ҳимоясиз қолмаслиги ва тизим ўз мажбуриятларини узоқ йиллар бажара олишидир. Ислоҳот натижасини фақат давлат харажатлари қанча қисқариши билан баҳолаш тўғри бўлмайди. Ҳар бир таклифни кўриб чиқишда молиявий ҳисоб билан бирга фуқаронинг ҳаётий шароитини ҳам эътиборга олишимиз керак.

Амалдаги давлат пенсия тизимимиз авлодлар бирдамлигига асосланади. Бугун ишлаётганлар учун тўланаётган ижтимоий солиқ асосан ҳозирги пенсионерларга йўналтирилади. Етишмаган маблағ давлат бюджетидан қопланади. Демак, ходим учун тўланган ижтимоий солиқнинг ҳаммаси унинг номига пул сифатида жамланмайди. У белгиланган қоидалар асосида келгусида пенсия олиш ҳуқуқини шакллантиради.

“Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги қонунга мувофиқ, ёшга доир пенсиянинг умумий шартлари эркаклар учун 60 ёш ва 25 йил стаж, аёллар учун 55 ёш ва 20 йил стаждир. Қонунчиликда алоҳида имтиёзлар ҳам мавжуд. Тўлиқ стажга эга шахс пенсиясининг таянч қисми ҳисобга олинадиган ўртача иш ҳақининг 55 фоизидан келиб чиқади. Талабдан ортиқ ҳар бир тўлиқ йил учун шу иш ҳақининг яна бир фоизи қўшилади. Стаж камроқ, аммо камида етти йил бўлса, пенсия мавжуд стажга мутаносиб ҳисобланади. Бунда белгиланган энг кам кафолатлар ва устамалар ҳам инобатга олинади.

Иш ҳақи охирги ўн йиллик меҳнат фао­лиятидаги энг юқори натижа берадиган кетма-кет беш йилдан олинади. Ҳисобга қабул қилинадиган маош пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг ўн икки баравари билан чекланган. Стаж пенсияга таъсир қилади. Аммо бутун меҳнат даврида тўланган маблағ билан кейинги пенсия ўртасидаги боғлиқлик тўлиқ эмас.

Масалан, бир инсон кўп йил юқори расмий маош олиб, кейин камроқ ҳақ тўланадиган ишга ўтиши мумкин. Бошқаси меҳнат фаолиятининг фақат охирида юқори маош олади. Танланган қисқа давр уларнинг бутун меҳнат ҳаёти давомидаги ҳиссасини бир хил аниқликда кўрсатмайди. Иш ҳақининг белгиланган чегарадан ортиқ қисми ҳам давлат пенсиясини оширмайди. Шундай шароитда фуқаронинг “кўпроқ расмий даромад кўрсатиш келажагимга қанчалик таъсир қилади?” деган саволига аниқ жавоб бера олишимиз керак.

Рақамлар бизга нимани кўрсатмоқда?

Тизимдаги ҳолатни бир неча рақам орқали кўриш мумкин. Мамлакатимиздаги пенсионерлар сони 4,3 миллион, иқтисодий фаол аҳоли 15,7 миллион бўлиб, шундан 8,6 миллион нафари расмий банд. Бир пенсионерга тахминан икки нафар расмий ишловчи тўғри келади. Бу рақамлар меҳнат бозоридаги катта салоҳият ҳали пенсия ҳуқуқларига тўлиқ айланмаётганини кўрсатади.

Тўлиқ бўлмаган стаж ҳам шу ҳолатнинг натижасидир. Таҳлилларга кўра, 2025 йилда янги тайинланган пенсиялар орасида тўлиқ стажга эга бўлмаганлар улуши 61 фоизга етган. Буни барча пенсионерларга нисбатан қўллаш тўғри эмас. Лекин ушбу кўрсаткич янги авлод қандай меҳнат тарихи билан пенсияга келаётганини англатади. Ўзини ўзи банд қилганлар орасида 2025 йилда ижтимоий солиқ тўлаганлар 860 минг нафар бўлган. Демак, рўйхатдан ўтишнинг ўзи мунтазам суғурта иштирокини англатмайди.

Демографик ўзгаришлар ҳам биздан узоқ муддатни кўзлаб ишлашни талаб қилмоқда. Маълумотларга кўра, туғилишда кутилаётган ўртача умр давомийлиги 1993 йилдаги 67,9 ёшдан 2025 йилда 75,4 ёшга етган. Инсонларнинг узоқроқ яшаши — ижобий ўзгариш. Пенсия мажбуриятларини режалаштиришда эса пенсия ёшига етган инсоннинг кутилаётган қолган умри, соғлиғи ва меҳнат имкониятини ўрганишимиз зарур.

Молиявий ҳисоблар ҳам бугундан тайёргарлик кўриш зарурлигини кўрсатади. Жамғарманинг 2025 йил учун бюджет трансферти 20,2 триллион сўмни, 2026 йилда эса 22,5 триллион сўмни ташкил этиши кутилмоқда. Ушбу рақамлар оддий солиштириш билан ҳам етарли бўлмайди. Иш ҳақи, бандлик, нархлар ва демография ўзгарса, натижа ҳам ўзгаради. Лекин рақамлар олдимизга аниқ вазифа қўяди: келгуси мажбуриятларни молиялаштириш манбаларини олдиндан мус­таҳкамлашимиз керак.

Янги модель афзаллиги

Қўллаб-қувватлайдиган асосий тамо­йил оддий: кўпроқ ва узоқроқ бадал тўлаган фуқаронинг пенсияси ҳам юқорироқ бўлиши керак. Расмий стаж, расмий маош ва бадал тўлаш давомийлиги пенсия ҳисобида тушунарли акс этиши зарур. Айни пайтда кам маош олган ёки оила аъзосини парваришлаган инсон кексаликда ҳимоясиз қолмаслиги керак. Меҳнат ҳиссасини баҳолаш ва ижтимоий кафолат бир-бирини тўлдириши лозим.

Таклиф қилинаётган йўналишлардан бири — пенсия ҳисобидаги иш ҳақи даврини беш йилдан босқичма-босқич йигирма йилга кенгайтириш. Бу узоқ йиллик ҳиссани тўлароқ кўрсатишга хизмат қилади. Бунда ҳисобга олинаётган меҳнат даврининг иш ҳақи энг паст бўлган 10 фоизли қисмини ҳисобдан чиқариш таклиф этилмоқда.

Ҳисобга олинадиган иш ҳақи чегарасини ошириш ҳам таклиф қилинмоқда. Бу юқори расмий маошдан тўланган маблағнинг пенсияда кўпроқ акс этишига ёрдам беради. 2027 йилдан ушбу чегарани пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг 12 бараваридан 13 бараварига, яъни 6 миллион сўмдан 6,6 миллион сўмга ошириш назарда тутилган.

Шахсий жамғармаларни ривожлантириш кўзда тутилган. Кам ва ўрта даромадли иштирокчи ихтиёрий маблағ киритса, давлат ҳам қўшимча бадал қўшиши таклиф этилмоқда. Бунда ёрдамни даромадга қараб 50 фоизгача табақалаштириш бюджет маблағини жамғариш имконияти чекланган фуқароларга кўпроқ йўналтиришга хизмат қилади.

Яна бир таклиф — белгиланган чегарадан юқори маош қисми учун тўланган ижтимоий солиқнинг бир улушини ходимнинг шахсий жамғармасига ўтказиш. Хусусан, 7,6 миллион сўмдан юқори даромад қисмининг 1 фоизини тўланган ижтимоий солиқ ҳисобидан шахсий пенсия ҳисобварағига йўналтириб, мазкур улушни 2040 йилга келиб 3 фоизга етказиш таклиф этилмоқда.

Бола парвариши ва қонунчиликда тан олинадиган бошқа бадалсиз даврлар учун пенсия ҳуқуқларини бюджетдан мақсадли молиялаштириш таклифи ҳам шу мантиққа асосланади. Бундан ташқари, ижтимоий солиқ имтиёзларини қайта кўриб чиқиш таклиф этилмоқда. 

Шахсий жамғарма келажакда давлат пенсиясига қўшимча даромад бериши мумкин. Хусусий ва корпоратив пенсия дастурлари иш берувчининг иштирокини кенгайтиради. Бунинг учун активларни сақлаш, инвестиция қарорларини қабул қилиш ва мустақил назорат вазифалари аниқ ажратилиши кўзда тутилмоқда.

Очиқ муҳокама талаб қиладиган қарорлар

Энг сезгир масала — пенсия ёши. Пенсионерлар сони ва тўлов даври ўзгараётгани учун бу масала кун тартибига чиқмоқда. Таклифларда 2028 йилдан 12 йил давомида босқичма-босқич ҳар йили уч ойдан ошириб бориш орқали 2039 йилга келиб эркаклар учун 63, аёллар учун 58 ёшга етиш. Бу ҳали муҳокамадаги таклиф эканини алоҳида таъкидламоқчиман. Уни амалдаги қоида деб тушуниш керак эмас. Ихтиёрий кечроқ пенсияга чиқиш рағбати ҳам кўзда тутилган.

Бунда пенсия ёши ўзгариши даврида 55/60 ёшга тўлган фуқароларга пенсия олди ёшини важ қилган ҳолда ишдан бўшатиш ёки ишга қабул қилишдан бош тортишга йўл қўйилмаслик кафолатланмоқда ҳамда уларга ишсиз деб эътироф этилган фуқароларга 2 йил аввал муддатдан олдин пенсияга чиқиш ҳуқуқи, ер ости ишларида, меҳнат шароити зарарли ва оғир ишларда меҳнат тўлиқ иш куни давомида банд бўлган эркакларга муддатдан аввал имтиёзли пенсияга чиқиш ҳуқуқи сақлаб қолинмоқда. Шунингдек, эркаклар 60 ёш ва аёллар 55 ёшга тўлганда жамғариб бориладиган пенсия маблағларини олиш ҳуқуқи берилади.

Минимал стажни етти йилдан ўн беш йилга босқичма-босқич ошириш таклифи узоқроқ иштирокни рағбатлантириш мақсадида киритилган. 

Ўзини ўзи банд қилганлар учун ижтимоий солиқни амалдаги миқдор сақланган ҳолда мажбурий қилиб белгилаш таклиф этилмоқда (йилига 1 базавий ҳисоблаш миқдорида — 440 минг сўм). Бунда ушбу миқдорни бўлиб тўлаш имконияти ҳам тақдим этилмоқда. Бундан ташқари, ўзини ўзи банд қилган фуқароларга қўшимча равишда ҳомиладорлик ва туғиш ҳамда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси тўлови кафолатланади.

Рақамлаштиришнинг энг муҳим натижасини мен фуқаронинг келажакдаги ўз пенсияси ҳақида тўлиқ маълумот олишида кўраман. У телефонида расмий стажи, ҳисобланган иш ҳақи, тўланган бадаллари, шаклланган пенсия ҳуқуқлари, шахсий жамғармаси, инвестиция даромади ва кутилаётган пенсиясини биргаликда кўра олиши керак. Давлат пенсияси бўйича ҳуқуқ билан инвестиция қилинган шахсий маблағ эса алоҳида тушунтирилиши лозим. 2027 йилдан Пенсия жамғармасининг барча 25 турдаги хизматларини электрон ва проактив шаклга ўтказиш, сунъий интеллект ва “Менинг пенсиям” мобил иловасидан фойдаланиш кўзда тутилган.

Илова рақам кўрсатиш билан чекланмайди. У қайси давр маълумоти етишмаётганини билдириши, хатони тузатиш йўлини кўрсатиши ва расмий меҳнатни давом эттириш натижасини тушунтириши керак.

Пенсия ислоҳоти — авлодлар ўртасидаги келишув. Бугун ишлаётган инсон расмий меҳнати ва бадаллари ўзининг пенсия ҳуқуқларини шакллантираётганини билиши керак. Давлат эса етарли даромадни мустақил таъминлай олмайдиганларни ҳимоя қилиш масъулиятини сақлаши шарт. Мен учун адолатли тизимнинг маъноси будир: инсон меҳнатининг қадри кексаликда ҳам йўқолмасин, унинг ҳимояси эса келгуси авлодга бажариб бўлмайдиган ваъда бўлиб қолмасин.

Муродбек ОТАЖОНОВ,

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари

Пенсия жамғармаси ижро этувчи директори