Икки кун давомидаги дастурдан C5+1 форматидаги вазирлар учрашуви, минтақа давлатлари ташқи ишлар вазирлари билан икки томонлама музокаралар ҳамда Америка бизнесининг 200 нафардан ортиқ етакчисини бирлаштирган савдо делегацияси иштироки ўрин олди.
Энди, азиз ўқувчилар, ушбу саммит нима учун нафақат протокол нуқтаи назаридан, балки бошқа жиҳатлардан ҳам муҳим экани ҳақидаги айрим мулоҳазаларимни сизлар билан бўлишмоқчиман.
Аввало, рамзий маънога тўхталмоқчиман. Қадимдан цивилизациялар чорраҳаси бўлиб келган кўҳна Самарқанд яна халқаро дипломатиянинг асосий майдонларидан бирига айланмоқда. Марко Рубио Самарқандни жаҳон савдосининг тарихий маркази деб атади. У Регистон мажмуасига ташрифи чоғида шундай деди:
«Ер юзида тарихан жаҳон савдосида Самарқандчалик муҳим ўрин тутган жойлар кўп эмас. Бугун нафақат тарихни ёдга олиш, балки келажакда олдимизда очиладиган имкониятлар ҳақида фикр юритиш учун ҳам ушбу гўзал мажмуада бўлиш мен учун катта шараф», — деди Давлат котиби.
Давлатимиз раҳбари ҳам ушбу саммитнинг тарихий аҳамиятини таъкидлаб, илгари ҳеч қачон бунчалик кўп йирик америкалик тадбиркорлар мамлакатимизга бир вақтнинг ўзида ташриф буюрмаганини қайд этди.
Энди натижалар ҳақида. Америка — Ўзбекистон бизнес ва инвестициялар кенгаши йиғилиши якунлари бўйича 54 та келишувдан иборат ҳужжатлар пакети имзоланди. Уларни амалга ошириш доирасида 12 миллиард долларлик инвестицияларни ўзлаштириш кўзда тутилган. Ушбу жараёнда GE Aerospace, Wabtec, BlackRock, Citigroup, шунингдек, кончилик ва бошқа соҳаларда фаолият юритувчи компаниялар иштирок этмоқда.
Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев америкалик инвесторларга plug and play («тайёр инфратузилмага улан ва иш бошла») моделини таклиф қилди. Яъни инвесторларга тайёр майдонлар, инфратузилма, рухсатномалар ва зарур ҳужжатлар тақдим этилади.
Бу жараёнда қарама-қарши йўналишдаги ҳаракат ҳам кузатилмоқда. Рубио таъкидлаганидек, AKFA Group АҚШнинг Кентукки штатига 80 миллион доллар инвестиция киритмоқда. Бу Ўзбекистон компанияси томонидан АҚШда бундай йирик ишлаб чиқаришни йўлга қўйишнинг биринчи ҳолати бўлади.
Савдо алоқаларидаги жадал ўсиш статистикада ҳам ўз аксини топмоқда: 2026 йил бошидан буён АҚШ билан товар айирбошлаш ҳажми 35 фоизга ошди.
Критик минераллар масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Рубио Вашингтон таъминот манбаларини диверсификация қилишга интилаётганини тушунтириб, битта манбага қарам бўлиб қолишни оқилона ёндашув эмас, деб атади. Камида 3 триллион долларга баҳоланаётган бой минерал-хомашё базасига эга Ўзбекистон учун бу жиддий имкониятдир.
Шу ўринда сўнгги вақтларда критик минераллар масаласи нима учун жаҳоннинг йирик давлатлари кун тартибида тобора долзарб аҳамият касб этаётганига алоҳида тўхталмоқчиман.
Оддий қилиб айтганда, критик минераллар — замонавий иқтисодиётни уларсиз тасаввур этиб бўлмайдиган металлар ва бошқа ресурслардир. Литий, кобальт, никель ва графит электромобиллар ҳамда смартфонлар аккумуляторларини ишлаб чиқаришда қўлланилади. Мис электр тармоқлари ва сунъий интеллект учун зарур бўлган маълумотлар марказларида ишлатилади. Нодир ер металлари эса электромоторлар, шамол турбиналари, авиация техникаси ва қурол-яроғ ишлаб чиқаришда қўлланиладиган кучли магнитлар таркибига киради.
Бу материаллар бўлмаса, чиплар ҳам, батареялар ҳам, самолётлар ҳам, сунъий интеллект ҳам бўлмайди.
Бу ердаги парадокс шундаки, конларнинг мавжудлиги ўз-ўзидан муаммони ҳал қилмайди. Бугунги кунда жаҳон олдида турган асосий муаммо — қайта ишлаш, яъни рудани тайёр металлга айлантириш жараёнидир. Қарамлик ҳам айнан шу босқичда жамланган...
Шерзодхон Қудратхўжа,
ЎзЖОКУ ректори,
сиёсий фанлар доктори, профессор
