Давлатимиз раҳбарининг жорий йил 21-22 октябрь кунлари Қашқадарё вилоятига ташрифи ҳудудни ривожлантириш, аҳоли фаровонлигини юксалтириш ва истиқболли вазифаларни белгилаш нуқтаи назаридан муҳим сиёсий-ижтимоий воқеа бўлди. Зеро, ташриф давомида бунга асос бўлувчи кўплаб лойиҳаларга қўл урилди, келажак режалар белгилаб берилди.
Бугунги глобаллашув ҳамда жадал технологик тараққиёт даврида олий таълим муассасаларининг жамиятдаги ўрни ва масъулияти тобора ортиб бормоқда. Замонавий университет фақат талабаларга назарий билим берадиган ёки мутахассислар тайёрлайдиган муассаса эмас. У илмий тафаккурни ривожлантирадиган, янги ғояларни юзага чиқарадиган, интеллектуал салоҳиятни шакллантирадиган, миллий қадриятлар ва умуминсоний тамойилларни уйғунлаштирадиган муҳим ижтимоий-маърифий марказдир. Шу нуқтаи назардан, таълим кампуси тушунчаси алоҳида мазмун ва аҳамият касб этади. Чунки кампус деганда фақат ўқув бинолари, маъруза заллари, лабораториялар ва талабалар турар жойларининг бир ҳудудда жойлашганини эмас, балки таълим олиш, илмий изланиш, мустақил фикрлаш, ижод қилиш ва шахс сифатида камол топиш учун зарур шарт-шароитлар яратилган яхлит муҳитни тушуниш лозим.
Қарши давлат университети мисолида таълим кампуси аҳамиятини баҳолар эканмиз, аввало, Қашқадарё вилоятининг илмий-маърифий салоҳиятини юксалтириш, ёшларнинг сифатли олий таълим олиш имкониятини кенгайтириш ҳамда ҳудуднинг интеллектуал тараққиётига муносиб ҳисса қўшиш каби муҳим вазифаларни назарда тутиш керак.
Замонавий таълим тизимида кампусга бўлган ёндашув анъанавий ўқитиш усулларидан анча фарқ қилади. Анъанавий ёндашувда асосий эътибор ўқув машғулотларини ташкил этиш ва ўқув дастурларини бажаришга қаратилган бўлса, кампус моделида таълим жараёни талабанинг бутун ҳаёти билан узвий боғлиқ ҳолда ташкил этилади.
Бундай муҳитда аудиториядаги маъруза, кутубхонадаги мустақил мутолаа, лабораториядаги тажриба, илмий тўгаракдаги муҳокама, спорт майдонидаги машғулот ва маданий тадбирлардаги иштирок бир-бирини тўлдирувчи яхлит жараёнга айланади.
Таълим кампусининг самарадорлиги, энг аввало, унда яратилган имкониятларнинг талабалар эҳтиёжларига қай даражада мослиги билан белгиланади. Бунда қуйидаги йўналишлар муҳим аҳамиятга эга:
— замонавий талабларга жавоб берадиган ўқув аудиториялари ва лабораториялар;
— электрон кутубхона, рақамли таълим ресурслари ва мустақил таълим олиш учун қулай муҳит;
— илмий тадқиқотлар қилиш, лойиҳалар ишлаб чиқиш ва инновацион ғояларни амалга ошириш имкониятлари;
— талабаларнинг жисмоний саломатлиги, маънавий камолоти ва ижтимоий фаоллигини қўллаб-қувватлайдиган шароитлар;
— ногиронлиги бўлган шахслар учун тўсиқсиз муҳит, хавфсиз ҳаракатланиш ва тенг таълим имкониятлари;
— талабалар ва профессор-ўқитувчилар ўртасида очиқ мулоқот, ҳамкорлик ва ўзаро ҳурматни таъминлайдиган муносабатлар.
Демак, ҳақиқий таълим кампусини шунчаки замонавий архитектура ёки обод ҳудуд деб тушуниш нотўғри. Унинг асосий мезони инсон капиталига, таълим сифатига ва илмий натижаларга қўшадиган ҳиссасидир.
Қарши давлат университетининг таълим ва илмий фаолиятини ривожлантириш масаласига Қашқадарё вилоятининг ижтимоий-иқтисодий тараққиёти билан боғлиқ ҳолда қараш мақсадга мувофиқ. Чунки ҳудуднинг барқарор ривожи, аввало, малакали кадрлар, илмий асосланган бошқарув, замонавий технологиялар ва юксак билимга эга инсонларга боғлиқ. Университет кампусини ривожлантириш шу эҳтиёжларга жавоб берадиган муҳим йўналишлардан бири бўлиши мумкин. Бунда таълим жараёнини меҳнат бозори талаблари билан мувофиқлаштириш, иш берувчилар билан ҳамкорликни мустаҳкамлаш, илмий ишланмаларни амалиётга жорий этиш ва талабалар касбий салоҳиятини эрта босқичдан ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратиш лозим. Масалан, иқтисодиёт, ҳуқуқшунослик, педагогика, табиий ва аниқ фанлар, ахборот технологиялари ҳамда бошқа соҳалар бўйича таълим олаётган талабаларнинг ўз йўналишига мос амалий машғулотлар, илмий лойиҳалар ва касбий ҳамкорлик дастурларида иштирок этиши уларнинг назарий билимларини мустаҳкамлайди.
Замонавий мутахассис фақат ўз соҳасини билиши билан чекланиб қолмаслиги керак. У жамоада ишлаш, муаммоларни таҳлил қилиш, мустақил қарор чиқариш ва янги шароитларга мослашиш қобилиятига ҳам эга бўлиши керак.
Университетда таълим кампусини ривожлантиришга доир ҳар қандай ташаббуснинг асосий мақсади талабаларнинг шу сифатларини шакллантиришга қаратилган.
Ҳақиқий салоҳият фақат бинолар, аудиториялар ёки талабалар сони билан ўлчанмайди. Унинг самараси профессор-ўқитувчилар тадқиқотлари, яратилган илмий ишланмалар, халқаро ҳамкорлик, интеллектуал маҳсулотлар ва жамият муаммоларига таклиф этилаётган амалий ечимларда намоён бўлади. Шу сабабли таълим кампусида илм-фанни ривожлантириш учун қулай ва рағбатлантирувчи муҳит яратиш устувор вазифалардан биридир. Бундай муҳитда профессор-ўқитувчи янги билимлар яратувчи, ёш тадқиқотчиларни қўллаб-қувватловчи ва илм-фаннинг жамият ҳаётидаги аҳамиятини намоён этувчи шахс сифатида қадрланади. Талаба эса тайёр маълумотларни ўзлаштиришдан ташқари савол қўядиган, далилларни таҳлил қиладиган, мустақил хулоса чиқарадиган ва илмий изланишга интиладиган фаол иштирокчига айланади. Ана шу мақсадда университетда илмий семинарлар, фан тўгараклари, ёш олимлар форумлари, стартап лойиҳалар, инновацион ғоялар танловлари ва илмий натижалар тақдимотлари тизимли ташкил этиб келинмоқда. Айниқса, бакалавриат босқичиданоқ талабаларни илмий изланишларга жалб қилиш, курс ишлари ва битирув малакавий ишларини реал ижтимоий, иқтисодий, ҳуқуқий ва технологик муаммолар билан боғлаш келгусида юқори малакали кадрлар тайёрлашга хизмат қилмоқда.
Кампусдаги кутубхона ва ахборот-ресурс марказлари имкониятларини кенгайтириш, илмий маълумотлар базаларидан фойдаланиш кўникмаларини шакллантириш ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Зеро, мустақил фикрлайдиган мутахассиснинг энг муҳим хусусиятларидан бири ишончли манбалар билан ишлаш, ахборотни танқидий баҳолаш ва далилларга таянган ҳолда хулоса чиқаришдир.
XXI асрда рақамли технологиялар таълим мазмуни ва шаклларини тубдан ўзгартирмоқда. Электрон кутубхоналар, виртуал лабораториялар, рақамли таълим платформалари, масофавий мулоқот воситалари ва сунъий интеллект технологиялари таълим олиш имкониятларини кенгайтирмоқда. Шу боис, замонавий таълим кампуси рақамли инфратузилма билан ҳам узвий боғлиқ бўлиши керак.
Қарши давлат университетида рақамли таълим муҳитини ривожлантириш истиқболларини белгилашда электрон ўқув материалларини такомиллаштириш, талабаларнинг мустақил таълимини қўллаб-қувватлаш, профессор-ўқитувчиларнинг рақамли компетенцияларини ошириш ва таълим натижаларини холис баҳолашга хизмат қилувчи технологияларни қўллашга муҳим йўналишлар сифатида қаралади.
Сунъий интеллектдан фойдаланишда ҳам илмий ҳалоллик, муаллифлик ҳуқуқи, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ва ахборот хавфсизлиги талабларига риоя этиш зарур. Шу маънода, замонавий кампус талабаларни нафақат рақамли воситалардан фойдаланишга, балки улардан онгли, масъулиятли ва самарали фойдаланишга ҳам ўргатиши керак.
Таълим кампуси аҳамиятини фақат ўқув ва илмий фаолият билан чеклаш мумкин эмас. Чунки олий таълимнинг бош мақсади касбий билимга эга мутахассис тайёрлаш билан бирга мустақил фикрлайдиган, юксак маънавиятли, ватанпарвар ва ижтимоий масъулиятни ҳис этадиган шахсни шакллантиришдир.
Кампусдаги муҳит талабанинг дунёқараши, мулоқот маданияти, жамоада ишлаш қобилияти ва ҳаётий позициясига таъсир кўрсатади. Шунинг учун университетимизда маънавий-маърифий тадбирлар таълим жараёнидан ажралмаган ҳолда унинг мантиқий давоми сифатида ташкил этилмоқда.
Китобхонлик маданиятини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Китоб инсонни фикрлаш, воқеа-ҳодисаларни чуқур англаш, ўз қарашларини асослаш ва бошқаларнинг фикрини ҳурмат қилишга ўргатади. Бунинг учун кампусда мутолаа учун қулай жойлар, китоб муҳокамалари, ижодий учрашувлар ва интеллектуал баҳслар ташкил этилиши ёшларнинг маънавий камолотига ижобий таъсир кўрсатяпти.
Энг муҳими, университетда ҳар бир талаба қобилиятини намоён этиши, ўзини қадрланган ҳис қилиши ва келажакка ишонч билан қараши учун шароит яратилмоқда.
Замонавий таълим кампуси қонунийлик, адолат, инсон қадр-қиммати ва ўзаро ҳурмат тамойилларига асосланган муҳит бўлиши керак.
Хавфсиз кампус фақат жисмоний хавфлардан ҳимояланган ҳудуд эмас. У, шунингдек, тазйиқ, зўравонлик, ҳақоратлаш, камситиш ва бошқа номақбул муносабатларнинг олдини олишга қаратилган ташкилий ва маърифий чоралар тизимини ҳам қамраб олади. Бунда талабаларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, мурожаат қилиш механизмлари ҳақида тушунча бериш, низоларни қонуний ҳал этиш маданиятини шакллантириш ва университет жамоасида ўзаро ишончни мустаҳкамлаш муҳимдир. Ҳуқуқий маданияти юксак бўлган таълим муҳитида талаба нафақат ҳуқуқларини билади, балки бошқаларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳам ҳурмат қилишни ўрганади. Демак, ҳуқуқий маданият кампус ҳаётининг алоҳида тадбири эмас, балки унинг кундалик фаолиятида намоён бўладиган асосий қадриятлардан биридир.
Ҳар қандай таълим ислоҳотининг натижаси, аввало, инсон ҳаётидаги ижобий ўзгаришлар билан ўлчанади. Шу нуқтаи назардан, таълим кампусини ривожлантиришда моддий-техник инфратузилма билан бир қаторда инсон капиталига сармоя киритишга ҳам алоҳида эътибор қаратиш зарур.
Профессор-ўқитувчиларнинг касбий ривожланиши, илмий изланишлари учун имкониятлар яратилиши, меҳнати муносиб қадрланиши ва педагогик ташаббуслари қўллаб-қувватланиши таълим сифатини оширишнинг муҳим омилларидир.
Шу билан бирга, ижтимоий ҳимояга муҳтож талабалар учун тенг имкониятлар яратиш, таълим олишдаги тўсиқларини камайтириш ва иқтидорли ёшларни рағбатлантириш ҳам муҳим вазифа. Кампусдаги шароит инсоннинг таълим олиш, қобилиятини ривожлантириш ва жамиятга фойда келтириш имкониятини кенгайтириши лозим. Ана шунда инфратузилмага киритилган сармоя узоқ муддатли ижтимоий самара беради.
Қарши давлат университетида таълим кампусини замонавий талаблар асосида ривожлантириш масаласига тизимли ёндашиб келинмоқда. Ёш олимлар ва иқтидорли талабалар ташаббусларини рағбатлантириш, илмий ишланмаларни амалиёт билан боғлаш механизмлари кенгайтирилмоқда.
Талабаларнинг мустақил таълим олиши, ижодий салоҳиятини намоён этиши ва касбий кўникмаларини шакллантириши учун қулай муҳит яратиляпти.
Кампусни бошқаришда шаффофлик, ресурслардан оқилона фойдаланиш, жамоатчилик фикрини инобатга олиш ва натижадорликни баҳолаш механизмлари кучайтирилмоқда.
Экологик маданиятни ривожлантириш, яшил ҳудудларни асраш, энергия ва сув ресурсларидан тежамкор фойдаланиш ҳамда чиқиндиларни оқилона бошқаришга қаратилган ташаббуслар фаол қўллаб-қувватланяпти. Халқаро ҳамкорлик кенгайтирилиб, хорижий университетлар билан академик алмашинув ва қўшма илмий лойиҳалар йўлга қўйилмоқда. Натижада профессор-ўқитувчиларнинг глобал таълим маконидаги иштироки анча кенгайди.
Кампусдаги ўзгаришларни баҳолашда фақат сарфланган маблағ ёки қурилган объектлар сонига эмас, таълим сифати, илмий натижалар, талабалар қониқиши, битирувчилар бандлиги ва яратилган имкониятлар самараси муҳим. Чунки замонавий кампус таълим, илм-фан, маънавият, ҳуқуқий маданият, рақамли тараққиёт ва ижтимоий масъулият уйғунлашган муҳитдир. Унинг мавқеи фақат ташқи кўриниши ёки моддий имкониятларидан ташқари шу муҳитда билимли, ташаббускор, мустақил фикрлайдиган ва жамият олдидаги масъулиятини англайдиган қанча ёш камол топиши билан белгиланади.
Университетда яратилган ҳар бир қулайлик, йўлга қўйилган ҳар бир илмий лойиҳа, қўллаб-қувватланган ҳар бир талаба ташаббуси ва устознинг меҳнати келажак тараққиётига қўшилган ҳиссадир. Шу боис, таълим кампусини ривожлантиришни фақат бугунги кун эҳтиёжларини қондириш билан чекламасдан, келгуси авлодлар учун муносиб интеллектуал ва маънавий муҳит яратиш вазифаси сифатида баҳолаш лозим.
Таълим кампусига сармоя — инсонга сармоя. Инсонга сармоя эса мамлакатнинг эртанги кунига қўйилган энг ишончли пойдевор. Ана шу ҳақиқатни англаган ҳолда, таълим, илм-фан ва бунёдкорлик йўлидаги ҳар бир саъй-ҳаракатни қадрлаш, қўллаб-қувватлаш ва ривожлантириш инсон камолоти ва янги Ўзбекистон тараққиёти учун муҳим асосдир.
Абдураҳмон ЁҚУБОВ,
