Qonunlarda huquqlarni belgilab qo‘yishning o‘zi yetarlimi yoki ularni amalda himoya qiladigan kuchli mexanizmlar ham zarurmi? Bugungi dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inson huquqlarini ta’minlash faqat qonunlarning mavjudligi bilan emas, balki davlat institutlarining qanday ishlashi, sudlarning mustaqilligi, davlat organlarining hisobdorligi va jamiyatdagi huquqiy madaniyat bilan chambarchas bog‘liq.

Bu borada Daniya tajribasi alohida e’tiborga loyiq. Jahon adliya loyihasi (World Justice Project — WJP) ning 2025-yilgi huquq ustuvorligi indeksida Daniya 143 davlat va yurisdiksiya orasida birinchi o‘rinni egallagan. Mazkur indeks davlat hokimiyatining cheklanishi, korrupsiyaning yo‘qligi, ochiq hukumat, fundamental huquqlar, xavfsizlik, qonunchilikni ijro etish, fuqarolik va jinoyat odil sudlovini qamrab oladi. Ya’ni Daniyaning yuqori natijasi faqat bitta sohadagi yutuq emas, balki huquqiy tizimning bir nechta muhim yo‘nalishlaridagi barqaror natijalar bilan bog‘liq.

Daniya tajribasining eng muhim jihatlaridan biri — inson huquqlarini davlat siyosatining chekka yo‘nalishi emas, balki davlat boshqaruvining asosiy mezonlaridan biri sifatida qarashdir. Mamlakat Konstitutsiyasi shaxsiy erkinlik, so‘z va yig‘ilish erkinligi, birlashish huquqi, shaxsiy hayot daxlsizligi, mehnat va ta’lim kabi fundamental huquqlarni himoya qiladi. Ushbu huquqlarni amalga oshirish esa alohida qonunlar va sud mexanizmlari orqali ta’minlanadi.

Biroq Daniyani boshqa davlatlardan ajratib turadigan jihat faqat huquqlarning qonunda belgilanganida emas. Eng muhim masala — qonun davlatning o‘ziga ham bir xil darajada tatbiq etilishidir. Ya’ni fuqaro bilan davlat organi o‘rtasida nizo yuzaga kelganda, fuqaroning huquqlarini himoya qiladigan mustaqil va samarali mexanizmlar mavjud bo‘lishi kerak.

Shu nuqtada sud hokimiyatining mustaqilligi alohida ahamiyat kasb etadi. Daniyada sudlarning mustaqilligi yuqori darajada baholanadi. Yevropa Komissiyasining 2025-yilgi Huquq ustuvorligi hisobotida ham Daniyada aholining ham, biznes vakillarining ham sud hokimiyatining mustaqilligiga bo‘lgan ishonchi juda yuqori ekani qayd etilgan.

Bu oddiy ko‘rinadigan, ammo juda muhim tamoyilni anglatadi: inson o‘z huquqi buzilgan deb hisoblasa, davlatning o‘ziga qarshi ham huquqiy himoya izlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Sud mustaqilligi aynan shunday ishonchni shakllantiradi.

Daniya tajribasining yana bir muhim jihati — davlat organlari ustidan nazoratning mavjudligidir. Masalan, Parlament Ombudsmani fuqarolarning davlat boshqaruvi bilan bog‘liq muammolarini ko‘rib chiqishda va inson huquqlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ombudsman faoliyatida inson huquqlari masalalari tobora katta o‘rin egallab bormoqda.

Bunday mexanizmning ahamiyati shundaki, inson o‘z huquqi buzilgan deb hisoblagan har bir holatda darhol sudga murojaat qilishga majbur bo‘lmaydi. Davlat organining qarori yoki harakati ustidan mustaqil nazorat mexanizmining mavjudligi muammoni aniqlash, davlat idoralarining faoliyatini baholash va fuqarolarning huquqlarini tiklashga xizmat qiladi.

Daniyada inson huquqlarining yuqori darajada himoya qilinishiga olib kelgan yana bir omil — davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonch. Huquq ustuvorligi faqat sud binosida yoki qonun matnida yaratilmaydi. U kundalik hayotda — davlat xizmatchisi fuqaro bilan qanday muomala qilishi, politsiya o‘z vakolatidan qanday foydalanishi, sud qarorlari qanchalik xolis bo‘lishi va davlat organlari o‘z faoliyati uchun qanchalik javob berishi orqali shakllanadi.

Shu ma’noda inson huquqlarini himoya qilish faqat “huquqni buzgan shaxsni jazolash”dan iborat emas. Asosiy maqsad — huquq buzilishining oldini olish. Buning uchun davlat organlari faoliyatida qonuniylik, shaffoflik, hisobdorlik va mutanosiblik tamoyillari ishlashi lozim.

Daniya tajribasida fuqarolik erkinliklari ham muhim o‘rin tutadi. AQShdagi xalqaro nodavlat tashkiloti — “Freedom House”ning 2026-yilgi baholashida Daniya 100 balldan 97 ball olgan va “Free” — “Erkin” davlat sifatida baholangan. Hisobotda mamlakatda erkin va adolatli saylovlar, siyosiy huquqlar, so‘z va birlashish erkinligi hamda mustaqil sud tizimi mavjudligi qayd etilgan.

Albatta, Daniya tajribasini mutlaq ideal sifatida ko‘rsatish ham to‘g‘ri emas. Hech bir davlatda inson huquqlari bilan bog‘liq barcha muammolar to‘liq hal qilingan emas. Masalan, xalqaro baholashlarda Daniyada immigrantlar va ayrim boshqa guruhlarning huquqlari bilan bog‘liq muammolar ham qayd etilgan. Demak, yuqori natijaga ega davlat ham o‘z tizimini doimiy ravishda takomillashtirib borishi kerak.

Daniya tajribasidan olinadigan eng muhim xulosa ham aynan shunda. Inson huquqlarini himoya qilish bir martalik islohot emas, balki doimiy jarayondir. Qonunlar yangilanadi, sud tizimi takomillashtiriladi, davlat organlari faoliyati nazorat qilinadi, fuqarolarning murojaat qilish imkoniyatlari kengaytiriladi va yangi texnologiyalar paydo bo‘lishi bilan yangi huquqiy mexanizmlar shakllantiriladi.

Daniya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inson huquqlarini yuqori darajada ta’minlashning yagona siri mavjud emas. Buning uchun mustaqil sud, samarali nazorat institutlari, ochiq va hisobdor davlat boshqaruvi, fuqarolik erkinliklari, korrupsiyaga qarshi samarali mexanizmlar va eng muhimi, qonunning hamma uchun bir xil ishlashi zarur.

Shuning uchun Daniyaning yutug‘ini faqat “yaxshi qonunlar” bilan izohlash yetarli emas. Asosiy natija qonun, institut va huquqiy madaniyatning bir-birini to‘ldirishi orqali yuzaga kelgan. Fuqaro o‘z huquqini biladi, davlat undan foydalanish uchun sharoit yaratadi, sud esa zarur bo‘lsa, davlatning o‘zidan ham fuqaroni himoya qila oladi.

Inson huquqlari ustuvor bo‘lgan jamiyatning haqiqiy mezoni ham shunda: inson davlatdan qo‘rqadigan emas, o‘z huquqini biladigan va uning qonun bilan himoya qilinishiga ishona oladigan jamiyatni yaratish.

Daniya tajribasining eng muhim sabog‘i — huquq ustuvorligi balandparvoz shior emas. U har kuni, har bir davlat idorasida, har bir sud qarorida va har bir fuqaroning huquqiga bo‘lgan munosabatda namoyon bo‘ladigan amaliy qadriyatdir.

Sunnatov Vohid Toshmurodovich,
Toshkent davlat yuridik universiteti Jinoyat huquqi,
kriminologiya va korrupsiyaga qarshi kurashish sho‘basi professori vazifasini bajaruvchisi