1989 жылдан бері Өзбекстан халқының саны екі есеге жуық, ал экономика соңғы сегіз жылда екі есе өсті. Осыған байланысты халық саны мен құрамы, елді мекендер, жер ресурстары, ауыл шаруашылығы және азық-түлік қорлары туралы нақты деректерге қажеттілік артып отыр.
Осы мақсатта биыл өткізілген халық пен ауыл шаруашылығын санау қорытындысы бойынша ақпарат берілді.
Алдын ала нәтижелерге сәйкес, еліміздегі тұрақты халық саны 39 миллион 47 мың адамды құрады. Қолданыстағы есепте көрсетілмеген 810,6 мың тұрғынның тұрғылықты мекенжайы мен әлеуметтік мәртебесі нақтыланды.
Салыстырмалы деректер Жызақ облысында халық саны 2,7 пайызға, Наманганда 1,3 пайызға, Сұрхандарияда 0,9 пайызға және Қашқадарияда 0,7 пайызға төмен көрсетілгенін анықтады. Ал Ташкент ауданында халық саны бұрынғы есеппен салыстырғанда 1,6 есе көп, Әндіжан қаласында 15,8 пайызға аз екені белгілі болды.
Ауыл шаруашылығын санау барысында есепте көрсетілмеген 985,5 мың гектар жердің шекарасы мен санаты нақтыланды. Оның ішінде 789,5 мың гектар егістік, 14,1 мың гектар жылыжай, 75,3 мың гектар бақ, 21,4 мың гектар жүзімдік және 85 мың гектар балық шаруашылығы тоғандары бар.
Санау үдерістерінің цифрландырылуы нәтижесінде бір адамға шаққандағы шығын 1,5 мың сумнан аспады. Бұл ТМД елдеріндегі орташа көрсеткіштен 15 есе төмен. Интернет арқылы санауға қатысу деңгейі 82,3 пайызды құрады. Барлық жұмыс 15 күнде аяқталып, Өзбекстан санау жылдамдығы бойынша әлемде екінші орынға шықты.
Санау нәтижелері негізінде халық пен ауыл шаруашылығының тұрақты жаңартылып отыратын статистикалық тізілімдері қалыптастырылады. Әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламалары бойынша 100, ауыл шаруашылығы мен егіс алқаптарына қатысты 50 көрсеткіш жаңартылады. Сонымен қатар 2017–2025 жылдардағы ұлттық есеп көрсеткіштері қайта бағаланады.
Кездесуде экономикалық қызметті толық статистикалық есепке алу мәселесіне де ерекше назар аударылды. Қазіргі таңда көлеңкелі экономиканың үлесі 23 пайызды немесе 246 триллион сумды құрайды. Ауыл шаруашылығындағы жалпы айналымның шамамен 60 пайызы осы секторға тиесілі.
Еңбекпен қамтылған 15,2 миллион адамның 6,5 миллионының, яғни 42 пайызының табысы ресми есепте толық көрсетілмейді. Сонымен қатар тіркелген көптеген шағын және орта бизнес субъектілері іс жүзінде жұмыс істемейді немесе қызметін тоқтатқан.
Бұл жағдай адал жұмыс істеп, салық міндеттемелерін толық орындап отырған кәсіпорындар үшін бәсекелестіктің салауатты ортасына кері әсер етуде. Әрбір 4–5 сум көлеміндегі экономикалық айналымның 1 сумы ресми статистиканың назарынан тыс қалып отыр. Осы қызмет түрін ретке келтіру бюджетке қосымша ондаған триллион сом түсім түсіруге және алдағы уақытта салық жүктемесін азайтуға мүмкіндік береді.
Осыған байланысты 15 қазаннан 30 қарашаға дейін бизнесті жаппай түгендеу шарасын өткізу ұсынысы мақұлданды. Оның аясында елде жұмыс істеп тұрған барлық экономикалық бірліктер есепке алынып, олардың жағдайы, құрылымы және экономика салалары бойынша бөлінісі нақтыланады. Кәсіпорындар мен ұйымдардың статистикалық тізілімдері жаңартылып, экономикалық үдерістерді іріктеп зерттеу үшін сенімді база қалыптастырылады.
Ұлттық статистика жүйесін 2030 жылға дейін дамыту жоспарлары да қаралды. Кәсіпкерлерге түсетін есептілік жүктемесін 20 пайызға қысқарту, әкімшілік және балама дереккөздер санын 1,7 есеге арттыру, оларды өңдеу уақытын 20 пайызға, ал шығындарды 25 пайызға азайту көзделіп отыр.
Деректерді басқаруға бірыңғай тәсіл қалыптастыру мақсатында министрліктер мен ведомстволардың қатысуымен Деректерді басқару комиссиясын құру ұсынылды.
Комиссия биыл 1 желтоқсанға дейін мемлекеттік органдар мен ұйымдардағы деректерді басқару жүйелерін толық түгендеп, 2027 жылғы 1 мамырға дейін оларды жетілдіру жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекітеді.
2027 жылғы 1 шілдеге дейін Ұлттық деректер платформасын іске қосу жоспарлануда. Платформа деректерді бірыңғай жүйеге біріктіруге, олардың сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, талдау және заманауи цифрлық қызметтерді дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар Ашық деректермен жұмыс жөніндегі жобалық кеңсе құрып, мемлекеттік органдар үшін «Ашық деректер рейтингісін» енгізу ұсынылды.
Статистика саласында кадр даярлау мен зерттеулерді кеңейту үшін Деректерге негізделген басқару мектебін құру жоспарланып отыр. Мұнда мемлекеттік органдар, бизнес, статистика мекемелері, бұқаралық ақпарат құралдары, зерттеушілер мен студенттерге деректерді басқару, бизнес-талдау, жасанды интеллект, деректер журналистикасы және визуализация бойынша оқу бағдарламалары ұсынылады.
Цифрлық технологияларды статистика саласында қолдану да кеңейтіледі. 2027 жылғы 1 шілдеге дейін статистикалық деректер жасанды интеллект жүйелері оқи алатын форматта жарияланады. Статистикалық көрсеткіштерді салыстырып, терең талдау жасауға мүмкіндік беретін жасанды интеллект агенттері енгізіледі. 2027 жылдың соңына дейін халық, демография, ауыл шаруашылығы, инфрақұрылым және өңірлік даму жөніндегі деректер геокеңістіктік цифрлық карталарда көрсетіледі.
2027–2028 жылдары Көп индикаторлы кластерлік зерттеудің жетінші раундын өткізу және Халықаралық валюта қорының қатысуымен ұлттық статистика жүйесінің халықаралық стандарттар мен кодекстерге сәйкестігін бағалау жоспарланған.
Таныстырылым барысында «Статистиканы дамыту – 2030» ұлттық стратегиясының жобасы да қаралды. Онда статистика жүйесін үйлестіру, деректер сапасын қамтамасыз ету, халықаралық стандарттар мен әдістемелерді енгізу, цифрлық трансформация, әкімшілік және балама деректерді кеңінен пайдалану, сондай-ақ пайдаланушыға бағдарланған ашық статистиканы дамыту негізгі бағыттар ретінде белгіленген.
Мемлекет басшысы нақты, жедел әрі сенімді статистика мемлекеттік саясатты қалыптастыру және өңірлер мен салаларды дамыту бойынша дұрыс шешімдер қабылдаудың маңызды шарты екенін атап өтті.
Жауапты тұлғаларға санақ қорытындысын терең талдап, оларды мемлекеттік бағдарламаларда кеңінен пайдалану, бизнесті түгендеу шарасын сапалы ұйымдастыру, деректерді басқарудың бірыңғай жүйесін енгізу және ұлттық статистика жүйесін халықаралық стандарттарға сай дәйекті дамыту жөнінде тапсырмалар берілді.
