Мамлакат мудофаа салоҳиятини мустаҳкамлаш фақат замонавий қурол-яроғ, илғор ҳарбий технологиялар ва жанговар тайёргарликни такомиллаштириш билангина чекланмайди. Зеро, ҳар қандай армиянинг энг катта бойлиги бу – Ватан тақдири учун масъулиятни зиммасига олишга қодир, мустақил фикрлайдиган, юксак маънавиятли ва мустаҳкам иродали инсонлардир. Шу маънода, республика китобхонлик танловида юқори натижа кўрсатган муддатли ҳарбий хизматчиларнинг хизмат муддатини бир ойга қисқартиришни назарда тутаётган қонун лойиҳасида бу масалага фақат имтиёз бериш нуқтаи назаридан эмас, балки армияда маънавий-маърифий муҳитни ривожлантириш, ёшлар тафаккурини юксалтириш ва ватанпарварлик ғояларини мустаҳкамлашга қаратилган ташаббус сифатида қараш тўғри бўлади.
Бу ерда гап фақат бир ойлик муддат тўғрисидагина эмас, балки давлатнинг билимга, мутолаага, интеллектуал салоҳиятга ва инсон камолотига бўлган муносабатини рағбатлантириш механизми орқали ифода этиш ҳақида бормоқда. Агар қонун лойиҳаси белгиланган тартибда қабул қилиниб, амалиётга жорий этилса, у ҳарбий хизматчилар ўртасида китобхонликни оммалаштиришга хизмат қилиши мумкин.
Давлат мудофааси – ҳарбий салоҳият ва тафаккур қудрати уйғунлиги
Бугунги мураккаб геосиёсий шароитда миллий хавфсизлик тушунчаси кенг мазмун касб этмоқда. Замонавий армиядан нафақат жисмоний бақувватлик ва ҳарбий интизом, балки ахборотни таҳлил қилиш, вазиятни тўғри баҳолаш, тезкор ва асосланган қарор қабул қилиш, турли мафкуравий таъсирларга нисбатан онгли муносабатда бўлиш ҳам талаб этилади.
Ахборот оқимлари кескин кучайган, ёлғон хабарлар ва манипулятив таъсирлар жамият онгига дахл қилаётган бир пайтда ҳарбий хизматчининг интеллектуал тайёргарлиги ҳам миллий хавфсизликнинг муҳим таркибий қисмидир. Чунки ўз фикрига, билимга ва мустаҳкам дунёқарашга эга инсон ҳар қандай ахборотни кўр-кўрона қабул қилмайди, аксинча воқеа-ҳодисаларнинг моҳиятини англашга интилади.
Китобхонлик эса ана шу қобилиятларни ривожлантиришнинг муҳим воситаларидан бири. Тарихий асарлар халқнинг босиб ўтган йўлини англашга, бадиий адабиёт инсон руҳиятини тушунишга, илмий ва таҳлилий китоблар мантиқий фикрлашга, маънавий-маърифий мерос эса қадриятлар ва ҳаётий мезонларни теран идрок этишга ёрдам беради.
Шу боис ҳарбий қисмларда мутолаага қизиқишни оширишни фақат маданий тадбирлар доирасидаги вазифа деб эмас, балки шахсий камолот, ахборот маданияти ва масъулиятли фуқаролик позициясини шакллантириш билан боғлиқ жараён сифатида баҳолаш керак, назаримда.
Маънавият – ватанпарварликнинг ички таянчи
Ватанпарварлик фақат Ватанни севиш ҳақидаги баландпарвоз сўзлардан иборат эмас. У инсоннинг ўз бурчини англашида, халқ ва давлат олдидаги масъулиятини ҳис этишида, қийинчиликлар қаршисида сабот кўрсатишида ва умумий манфаатни шахсий манфаатдан устун қўя олишида намоён бўлади.
Маънавият ана шу фазилатларга мазмун беради. У инсонга нима учун хизмат қилаётганини, нимани ҳимоя қилиши кераклигини ва ўз вазифасини қандай бажариши зарурлигини англашга ёрдам беради.
Армияда интизом маълум талаб ва қоидалар орқали таъминланса, ички интизом инсоннинг виждони, эътиқоди ва масъулият туйғуси билан мустаҳкамланади. Китобхонлик айнан шу ички мезонларни бойитишга кўмаклашиши мумкин. Албатта, китоб ўқишнинг ўзи автоматик равишда юксак маънавиятни кафолатламайди. Муҳими, ўқилган асар мазмунини англаш, ундан хулоса чиқариш ва ҳаётда тўғри қўллай билишдир.
Шу нуқтаи назардан, ҳарбий хизматчиларнинг китобхонлик танловларидаги иштироки уларнинг фақат билим даражасини эмас, балки изланишга интилиши, ўз устида ишлаши ва маънавий камолотга муносабатини ҳам намоён этиши мумкин.
Демак, маънавий тарбияни армия ҳаётининг қўшимча йўналиши сифатида эмас, балки ҳарбий-профессионал тайёргарликни тўлдирувчи муҳим омил сифатида кўриш зарур. Жисмоний тайёргарлик танани чиниқтирса, ҳарбий билим касбий маҳоратни оширади, маънавий тарбия эса инсоннинг бурч ва масъулият ҳақидаги тасаввурларини мустаҳкамлайди.
Қонунчиликдаги рағбат – билимга муносабатнинг ифодаси
Китобхонлик танловида юқори натижа кўрсатган муддатли ҳарбий хизматчиларга хизмат муддатини бир ойга қисқартириш имкониятини бериш таклифи рағбатлантиришнинг ўзига хос шаклидир. Унинг аҳамиятини имтиёзнинг миқдори билан ўлчаш тўғри бўлмайди. Масаланинг муҳим жиҳати – билим олиш, мутолаа қилиш ва интеллектуал ривожланиш натижаларини аниқ мезонлар асосида эътироф этиш имкониятидир.
Давлат сиёсатида рағбатлантириш механизмлари муайян қадриятларни қўллаб-қувватлаш воситаси бўлиб хизмат қилади. Агар ҳарбий хизматчи ўзининг билимга интилиши ва китобхонликдаги ютуғи эътироф этилаётганини кўрса, бу унда янада кўпроқ ўқиш, изланиш ва ўз салоҳиятини ривожлантиришга қизиқиш уйғотиши мумкин. Шу билан бирга, бундай ёндашув бошқа хизматчилар учун ҳам ижобий намуна яратади.
Бироқ қонунчиликдаги ҳар қандай имтиёз каби, мазкур таклифнинг ҳам самарадорлиги уни амалга ошириш тартибига боғлиқ. Танловда юқори натижа тушунчаси аниқ белгиланиши, баҳолаш мезонлари очиқ бўлиши, иштирокчилар учун тенг имкониятлар яратилиши ва натижалар холис тарзда аниқланиши муҳим.
Шунингдек, хизмат муддатини қисқартириш билан боғлиқ қарор ҳарбий хизматни ўташнинг белгиланган талаблари, интизом ва тайёргарлик даражаси билан уйғун ҳолда қўлланиши лозим. Зеро, рағбатлантириш адолатли ва шаффоф бўлсагина жамоада ишончни мустаҳкамлайди.
Бундай ёндашув қонун лойиҳасининг мақсадини ҳам тўғри белгилайди: имтиёзни шунчаки муддатни қисқартириш воситасига айлантириш эмас, балки китобхонликни қадрлайдиган, билимли ва ташаббускор ҳарбий хизматчини қўллаб-қувватлайдиган муҳитни шакллантириш.
Маънавий-маърифий сиёсатнинг амалий натижаси қандай бўлиши керак?
Китобхонликни рағбатлантиришга қаратилган ташаббус бир марталик танлов ёки алоҳида имтиёз билан чекланиб қолмаслиги керак. Агар мақсад ҳарбий хизматчиларнинг маънавий ва интеллектуал салоҳиятини юксалтириш бўлса, бу борада изчил тизим зарур.
Аввало, ҳарбий қисмлардаги кутубхоналарнинг китоб фондини бойитиш, замонавий адабиётлар, тарихий манбалар, илмий-оммабоп асарлар ва миллий адабиёт намуналаридан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш лозим. Китоб фақат жавонда сақланадиган бойлик эмас, балки ҳар куни инсон тафаккурини бойитадиган маънавий манбага айланиши керак.
Иккинчидан, китобхонлик танловларини мазмунан бойитиш муҳим. Асарни ўқиш билан бирга унинг ғоясини тушуниш, мустақил фикр билдириш, тарихий воқеаларни таҳлил қилиш ва улардан хулоса чиқариш қобилияти ҳам рағбатлантирилиши мақсадга мувофиқ.
Учинчидан, ҳарбий хизматчиларнинг маънавий-маърифий тайёргарлигини замонавий ахборот маданияти билан уйғунлаштириш зарур. Бунда медиасаводхонлик, танқидий фикрлаш, миллий тарихни билиш ва турли ахборот манбаларини холис баҳолаш каби йўналишларга эътибор қаратиш мумкин.
Тўртинчидан, китобхонликни жамоавий маданиятга айлантириш лозим. Китоб муҳокамалари, адабий учрашувлар, тарихчи ва адиблар билан мулоқотлар, ҳарбий хизматчилар ўртасида фикр алмашиш майдонлари мутолаани мажбурий тадбир эмас, балки мазмунли эҳтиёж сифатида шакллантиришга хизмат қилади.
Миллий қадриятлар ва замонавий армия: маънавий ворислик масаласи
Ўзбекистоннинг тарихий тажрибаси, миллий адабиёти ва маънавий мероси ёш авлодни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш учун катта имкониятларга эга. Халқнинг озодликка интилиши, юрт мустақиллиги йўлидаги курашлари, илм-фан ва маърифатга қўшган ҳиссаси ҳақидаги билимлар ёшларда тарихий хотира ва миллий ўзликни англаш туйғусини мустаҳкамлайди.
Бироқ миллий қадриятларни асраш уларни фақат ўтмиш билан боғлаб қўйишни англатмайди. Аксинча, тарихий меросни замонавий билимлар, технологик тараққиёт ва танқидий тафаккур билан уйғунлаштириш муҳим. Миллий ғурур билимга очиқлик, бошқалар тажрибасини ўрганиш ва ўз имкониятларини ривожлантириш билан бирга боргандагина мазмунан бойийди.
Шу маънода, армияда китобхонликни қўллаб-қувватлаш миллий маънавиятни замонавий тараққиёт талаблари билан уйғунлаштиришга хизмат қилиши мумкин. Билимли аскар ўз тарихини билади, бугунини англайди ва келажак олдидаги масъулиятини чуқурроқ ҳис этади.
Маънавиятнинг куч-қудрати ҳам шунда: у инсонни фақат муайян вазифани бажарувчи ижрочига эмас, балки ўз ҳаракатининг маъносини англайдиган, қарорлари учун масъулиятни ҳис қиладиган шахсга айлантиришга кўмаклашади.
Шу боис китобхонликни рағбатлантириш масаласига оддий имтиёз ёки танлов доирасидаги тадбир сифатида эмас, балки инсон капитали, миллий хавфсизлик ва маънавий тараққиёт ўртасидаги узвий боғлиқлик нуқтаи назаридан қараш зарур.
Зеро, Ватанни ҳимоя қилиш учун қўлда қурол бўлиши муҳим, аммо унинг масъулиятини англаш учун онгда билим, қарорларига йўл кўрсатиш учун тафаккур, хизматга мазмун бағишлаш учун эса қалбда садоқат бўлиши керак. Китобхон аскар — бу фақат кўп ўқийдиган ҳарбий хизматчи эмас, балки ўрганишга интиладиган, фикрлайдиган ва ўз бурчини англайдиган шахсдир.
Баҳора Аҳмедова
Республика Маънавият ва маърифат маркази
раҳбар маслаҳатчиси
