Бу қудрат ва мақомни ўтмишда кўплаб тарихчилар асарларида эътироф қилган ва Темур империяси жаҳон сиёсатининг етакчи кучларидан эканини қайд этган. Шундай манбалардан бири Испания элчиси Руи Гонсалес де Клавихонинг “Самарқандга — Амир Темур саройига саёҳат кундалиги” асари бўлиб, у XIV аср охири ва XV аср бошида Марказий Осиёдаги сиёсий, маданий ва ижтимоий ҳаётни батафсил ёритувчи тарихий манбалардан бири ҳисобланади. Бу асар фақат саёҳатчи назаридан тасвирланган воқеалар тўплами эмас, балки Амир Темурнинг давлат сиёсати, марказлашув механизмлари ва геосиёсат стратегиясини ҳам таҳлил қилади.

Кундалик Самарқанд саройининг архитектураси, маъмурий тартиб ва маданий муҳитни тасвирлаши орқали Амир Темурнинг шахсий ва сиёсий фаолиятини тушуниш учун муҳим маълумотлар тақдим этади. Асар, шунингдек, темурийлар давлатчилигининг кейинги давр Евроосиё тарихининг шаклланишидаги ўрнини ҳам очиб беради.

Самарқанд сарой архитектураси, бинолари, боғлари ва маданий тадбирлари Клавихонинг кундалигида батафсил ёритилган. Асарда саройдаги биноларнинг таркиби, ҳунармандлик ва бадиий безаклар орқали темурийлар маданияти ва эстетик қарашлари намоён бўлади. Саройдаги ёзувчилар, олимлар ва санъаткорлар билан ўтказилган тадбирлар кузатуви Темурнинг маданий ривожланиш ва билимга эътиборини англатади.

Саёҳат кундалигида саройдаги ижтимоий иерархия, хизматчиларнинг вазифалари ва давлат маъмуриятининг тартиби ҳам кенг тасвирланади. Гап шундаки, у қайд этган маълумотлар кейинчалик “Темур тузуклари”да келтирилган тартиб-интизом қайдларига жуда мос келади. Бу маълумотлар тарихшуносликда темурийлар маданияти ва давлат бошқаруви ўртасидаги узвийликни таҳлил қилиш учун асосий манба ҳисобланади. Вақти келиб, Л. Керен ҳам бу манбадан унумли фойдаланган эди.

Муаллиф Темур давлати бошқарувининг асосий жиҳатларига алоҳида тўхталган. Унда ҳар бир вилоят ва сарой марказдан назорат қилингани, маъмурий ваколатлар аниқ тартибга солингани, Темур турли элатларни бирлаштириш орқали барқарорликни таъминлагани, шунингдек, ҳарбий қўшинларнинг ташкил этилиши, ҳарбий йўналишлар ва қўшинларнинг мобилизация механизмлари батафсил ёритилади. Бу тартиб ва унинг Клавихо келтирган тавсифлари Темур давлатчилигининг ўз даври тартиб-механизмларини аниқлашда ҳозирги давр тадқиқотчиларига катта имконият беради. Буни кейинчалик Темур бошқарувидан ҳайратланган В. Череванский ҳам таъкидлаган эди.

Клавихо ўз кундалигида Амир Темурнинг Евроосиёдаги геосиёсий таъсирини даврининг мукаммал дипломатик стратегияси, ҳарбий ва геосиёсий таъсири сифатида тавсифлайди. Темур маъмурияти қўшни давлатлар билан дипломатик муносабатларни самарали тарзда бошқарган, савдо ва стратегик йўлакларни назорат қилган. Соҳибқироннинг ҳарбий ҳаракатлари ва ғалабалари, минтақавий барқарорлик ва ҳудудий кенгайишда муҳим роль ўйнаган. “Ҳудудий кенгайиш” ғояси кейинчалик XIX асрда машҳур немис геосиёсатчиси Фридрих Рацел томонидан ҳам ­Европанинг муҳим стратегик назарияси сифатида илгари сурилган эди. У ўз тадқиқотларида давлатларни тирик организмга қиёслаб, уларнинг ўсиш ва кенгайиш эҳтиёжини биологик жараёнга ўхшатган. Унинг фикрлари XX асрдаги ­Германия ташқи сиёсати, хусусан, “Ҳаёт макони” (“Лебенсраум”) доктринасига катта таъсир кўрсатган. 

Клавихо асарини чуқур тафаккур билан кузатган темуршунос олим Т. Алимардонов ҳам буни “Амир Темурнинг Евроосиё минтақасидаги ҳарбий урушлари тасодифлар асосида кечмаган ва улар муайян ­геосиёсий мақсадлар билан амалга оширилганини кўрсатади”, деб ёзади. Темурнинг шахсий стратегиялари ва марказий назорат усуллари унинг нафақат маҳаллий, балки минтақавий сиёсий етакчи сифатида намоён бўлишига ёрдам берган. Бу жиҳатдан Клавихонинг кундалиги Амир Темурнинг шахсий сиёсати ва геосиёсий таъсири ҳақида тарихий ва таҳлилий маълумотларни тақдим этиб, унинг Евроосиё давлатчилиги тарихидаги ўрнини мукаммаллаштиради, Евроосиёдаги геосиёсий таъсирини ва минтақавий сиёсатдаги етакчи ролини очишга хизмат қилади. Шу тариқа Клавихонинг кундалиги темурийлар тарихини ўрганишда, геосиёсий таҳлил ва қиёсий тарихшуносликда қимматли илмий манбага айланади.

Асарда Амир Темурга нисбатан юқори, ҳайрат ва ҳурмат уйғотувчи баҳо берилади. Асар муаллифи Темурни ўз даврининг қудратли ва нуфузли ҳукмдори сифатида тасвирлайди. Клавихо Темурни катта ҳудудларни забт этган, турли мамлакатлар устидан ҳукмронлик ўрнатган жаҳонгир дея таърифлайди. Унинг давлатининг кенглиги, қўшинларининг кўплиги ва сиёсий нуфузи алоҳида урғу билан кўрсатилади. Бу орқали Темур ўз давридаги жаҳоннинг энг кучли сиёсий арбоби сифатида баҳоланади. Арман тарихчиси Ф. Метсопскийда эса бундай стратегик дунёқараш етишмайди. “Темурланг ва унинг ворислари тарихи” (“History of Timur-Lanka and its successors”) асарида у майда қарашлар даражасида фикрлайди. Лекин тарихда унинг асари ҳам ўз изини қолдирди ва айрим ғарблик тарихчилар учун ўзлари билмаган Темур тарихига бўҳтонлар ёғдириш манбаи бўлди.

Клавихо асарида Темурнинг давлат бошқаруви ишларида кучли назорат ўрнатгани, амирлар ва амалдорлардан темир интизом талаб этгани қайд этилади. Бу ёндашув “Темур тузуклари”да ҳам алоҳида ифодасини топади. Бу жиҳатдан у кучли марказлашган ҳокимият яратган, ҳарбий ва маъмурий тизимни қатъий назорат қилган ҳукмдор сифатида намоён бўлади. Клавихо Самарқандни Темур даврида дунёнинг сиёсий, маданий ва иқтисодий маркази, ўз даври дунё давлатлари элчилари келадиган нуфузли пойтахтга айланганини бевосита қайд этади.

Асарда Темурнинг ташқи кўриниши, қабул маросимлари, ҳарбий тартиб-қоидалари шундай баён қилинадики, у нафақат ҳурмат, балки қўрқув уйғотувчи шахс кўринишида намоён бўлади. Бу Темурнинг “Амримдагиларни қўрқув ва умид орасида тутдим” деган машҳур сўзига муносиб равишда муаллифнинг ҳам нозикфаҳм дипломат бўлганини кўрсатади.

Шу тарзда Клавихо Амир Темурга ўз даврининг энг қудратли ҳукмдори, кучли марказлашган давлат асосчиси, катта қурилишлар ташаббускори, тартиб-интизомни устувор қилган сиёсий арбоб дея баҳо берган. Асарда танқидий руҳ кучли эмас, аксинча, Европа элчиси нуқтаи назаридан ҳайрат ва эҳтиром устувор. Шу жиҳатдан бу манба Темурнинг ўз давридаги халқаро имижи қандай бўлганини кўрсатадиган муҳим тарихий ҳужжат ҳамдир. Темурнинг Клавихо қаламга олган айрим хислатлари кейинчалик қатор араб муаррихлари томонидан ҳам қайд этиладики, бу уни ташқаридан кузатган деярли барча учун бир хил таассуротли шахс бўлганини англатади.

Клавихо Темурнинг давр геосиёсатидаги ўрнини бевосита “геосиёсат” атамаси билан эмас, балки бир қатор реал сиёсий омиллар орқали кўрсатган. У Темурни, аввало, Евроосиё геосиёсий маркази ҳукмдори сифатида кўради. У буни Самарқандга кўплаб мамлакатлардан турли элчилар, савдогарлар ва сиёсат вакиллари келиши, шу сабабли йўллар бундай ташриф вакилларига тўлалиги билан таъкидлайди. Бу ҳолат қуйидаги хулосага олиб келади:

— Темур давлати минтақавий эмас, трансқитъавий сиёсий марказга айланган;

— Самарқанд Шарқ ва Ғарб ўртасидаги дипломатик тугун вазифасини бажарган;

— Темур ўзини фақат минтақа ҳукмдори эмас, балки халқаро сиёсий тизим етакчиси сифатида намоён этган.

Бу жиҳатдан Клавихо ҳам, у айтган кўплаб элчилар мамлакатлари ҳам Темурни XIV–XV асрлар Евроосиё геосиёсий тартибининг марказий фигураси дея тан олган.

Кундаликда Темур жаҳон кучлари мувозанатини ўзгартирган стратег сифатида ҳам намоён бўлади. Буни муаллиф асарда Темурнинг қудрати, ҳарбий юришлари ва унинг салтанати кенглиги таърифларида ифода этади. Ҳақиқатан, Темур Олтин Ўрда, Эрон, Ироқ, Шом, Кавказ, Ҳиндистон ва Онадўли ҳудудларида кучлар нисбатини ўзгартирган, минтақада янги сиёсий конфигурация яратган, унинг юришлари дунё тарқоқлигини ва ундаги низоларни заифлаштириб, янги марказлашган тизим ва сиёсий майдон барпо қилган. Шу нуқтаи назардан, Клавихо Темурни “қурол ва қалам (дипломатик) кучи орқали геосиёсий маконни қайта шакллантирган” шахс дея тасвирлайди.

Клавихо Темурни халқаро легитимликка эга ҳукмдор сифатида кўрган. У элчи мақомида унинг саройидаги қабул маросимлари, протокол ва дипломатик тартибни батафсил ёритади. Унинг қайдлари мазмунига кўра, Темур ўз ҳокимиятини фақат ҳарбий кучга эмас, балки халқаро тан олинишга ҳам таянтирган. Сарой протоколи унинг сиёсий легитимлигини намоён этган. У Европа қиролликлари билан муносабат ўрнатиш орқали глобал сиёсий тизимга кирган. Шу сабабли бу тавсифлар Темурни “халқаро геосиёсий мулоқот иштирокчиси ва етакчиси” эканини кўрсатади.

Муаллиф Самарқандни ўша даврнинг геостратегик ва цивилизацион маркази дея тасвирлайди. Асарда шаҳарнинг ободлиги, саройлар ва инфратузилмаси ҳавас билан алоҳида тавсифланади. У Самарқандни стратегик транспорт йўллари тугуни, Темурни эса маданий-иқтисодий марказ яратиш орқали қудратни институционаллаштирган, геосиёсий нуфузни фақат ҳарбий эмас, цивилизацион марказ орқали мустаҳкамланган шахс сифатида кўради. Бу ҳолат у “қудрат географияси”ни барпо этганини кўрсатади. Клавихонинг бу қарашлари ҳақиқатдан холи эмас. Зеро, рус олими

А. Якубовский таъкидлаганидек, “Клавихо Темур билан бир неча марта учрашган ва суҳбатлашган, у ҳақида кўплаб ҳикояларни эшитган, шахсан Самарқандда ва Темур давлатидаги бошқа шаҳарларда бўлган. У кўрган ва эшитган барча нарсаларини кундалик шаклида ёзиб борган. Клавихо жуда нозик кузатувчи ва ақлли инсон. Унинг мавқеи мустақил бўлгани учун Темурга муносабати холис эди. У ҳам Ибн Арабшоҳ каби фақатгина ўз кўзи билан кўрган нарсаларни эмас, балки эшитган маълумотларини ҳам қайд этган. Агар Ибн Арабшоҳ Темурга нисбатан бир оз салбий ва тарафкаш муносабатда бўлгани ҳисобга олинса, Клавихо асарларида бундай ҳолат умуман кузатилмайди”.

Темур куч ва дипломатияни уйғунлаштирган етакчи бўлган. Асарда унинг ҳайбати, қабул тартиби ва ҳарбий интизомини қайд этар экан, Клавихо Темур геосиёсатда икки — ҳарбий қудрат ва дипломатик нуфуз (элчилар орқали таъсир) механизмларидан унумли фойдаланганига ишора қилган. Шу жиҳатдан Клавихо Темурни классик “қаттиқ куч + юмшоқ куч” уйғунлигини амалга оширган ҳукмдор эканини ёзади.

Клавихо асари асосида Темурнинг давр геосиёсатидаги ўрнини қуйидагича ифодалаш мумкин: у Евроосиёда янги кучлар мувозанатини шакллантирган, минтақани глобал сиёсий марказга айлантирган, марказлашган қудрат орқали геосиёсий тартибни қайта қурган, ҳарбий экспансия ва дипломатик мулоқотни бирлаштирган. Яъни Клавихо Темурни ўз даврининг шунчаки забткори эмас, балки геосиёсий архитектори дея тасвирлайди.

Хўш, ўша вақтда Испания ва унинг ён-атрофидаги давлатларда аҳвол қандай бўлган ва улар нега Темурга элчилар юборган? Клавихо кундалиги моҳиятини англаш учун ўша даврдаги Иберия яримороли ва Европадаги сиёсий вазиятни ҳисобга олиш зарур. XV аср бошида Испания ягона давлат эмас эди. Ярим­оролда Кастилия, Арагон қиролликлари, Гранада амирлиги (мусулмон давлати) ҳукм сурарди. Клавихо айнан Кастилия қироли номидан юборилган элчи эди. У пайтда Кастилияни Генрих III бошқараётганди. Ички вазиятга кўра, у феодал тарқоқлик, реконкиста (мусулмон Гранадага қарши кураш), иқтисодий қийинчиликлар (қора ўлат оқибатлари)ни бошдан кечирар ва ҳолдан тойганди. Ташқи вазиятига кўра, яшаб қолиш учун Европадаги катта сиёсий рақобат майдонида, Франция ва Англия ўртасидаги “Юз йиллик уруш”га тортилган ва айни вақтда Усмонлилардан ҳам хавф кутарди. Генрих III ана шу учала энг оғир муаммодан қутулишнинг ягона йўлини, Клавихо айтганидек, Темур билан “ҳамкорлик ва иттифоқчилик” мақомига эришишда кўрган. Зеро, унинг Клавихога Темурдан шундай жавоб мактуби олиб қайтиш топшириғи моҳияти шуни англатади. Кастилия бу билан ўз халқаро нуфузини оширишни кўзлар, айниқса, урушлар воситасида босим ўтказаётган Франция ва Англия олдида ўз сиёсий мавқеини мустаҳкамлашни истарди. У учун айни вақтда дунёдаги энг қудратли ҳукмдорлардан бири билан дипломатик алоқа ўрнатиш юксалиш масаласи эди. Афсуски, кейинчалик Темур ҳақида тадқиқотлар қилган Жан Пол Ру “Тамерлан” асарида Клавихо зиммасида бўлган бу каби нозик вазифаларни тушуна олмаган.

XV аср бошида Кастилия ўз ташқи сиёсатини фаоллаштириш босқичидаги давлат, Темур эса Усмонлиларни мағлуб этган, Евроосиё кучлар мувозанатини ўзгартирган, халқаро миқёсда тан олинган ҳукмдор эди. Шу сабабли элчилик тасодифий сафар эмас, балки мукаммал ҳисобланган геосиёсий қадам бўлган.

Европаликлар Темурга муайян маънода дунё ҳукмдори сифатида қараган. “Дунё ҳукмдори” тушунчаси ўша даврда XV аср бошида Европа сиёсий тафаккурида “илк мондиализм” (умумжаҳон ҳокимияти) ғояси таркибида мавжуд эди. Бундай тушунчалар одатда Шарқда ҳам, Ғарбда ҳам катта империя асосчиларига нисбатан қўлланилган. Европада Темурга нисбатан бу атама расман ишлатилмаган, аммо Клавихо тасвирларидан шундай тасаввур шаклланганини кўриш мумкин. Асарда Темур жуда кенг ҳудудлар ҳукмдори, турли халқлар устидан ҳукм юритувчи, бошқа ҳукмдорлар, элчилар унинг қабулини кутувчи марказий шахс дея кўрсатилади. Бу тасвир уни минтақа амиригина эмас, балки глобал кўламдаги сиёсий арбоб эканини намоён қилади.

Ҳозирга қадар Европа Темурни формал равишда умумжаҳон миқёсида тан олинган буюк ҳукмдор, сиёсий таъсири бутун Евроосиё миқёсида баҳоланадиган жаҳонгир дея муҳокама қилиб келади. Шу маънода айтиш мумкинки, Темур Европа сиёсий тасаввурида “ўз даврининг энг қудратли Шарқ императори” ва де-факто глобал сиёсий марказ эгаси сифатида кўрилади.

Ҳақиқатан, Темур империяси XIV иккинчи ярми — XV асрнинг биринчи ярмида жаҳон реал геосиёсий манзарасида дунёнинг энг йирик ҳудуди ва ҳарбий-сиёсий кучи эди. Бу ҳудуд ва куч Жануб, Шарқ ва Ғарбдаги барча давлатларнинг сиёсий ҳисоб-китобларини ўзгартирган. Бу геосиёсий “таъсир маркази” мавқеини ҳам англатарди. Шунга кўра айтиш мумкинки, ўша вақтда Марказий Осиё дунё бошқарувчиси, етакчи кучи, жаҳон геосиёсатининг энг қудратли сиёсий марказлардан бири мақомига эгалик қилганди. Бугун бу ҳудудда яшаётган халқ мана шу қудратнинг ворисларидир.

Фазлиддин РАВШАНОВ,

сиёсий фанлар доктори, профессор