Аслида, дунё бизни қандай кўраётгани, биз ҳақимизда нима деяётгани дунёга қай даражада очилганимиз ва халқаро майдонга ишонч билан қарай бошлаганимиз билан боғлиқ экан. Сўнгги ўн йилда Ўзбекистон айнан шу маънода ўта жиддий бурилишни бошдан кечирди. 2016 йилдан 2026 йилгача ўтган давр мамлакат тарихига ёпиқликдан том маънодаги очиқликка ўтиш даври сифатида кирди.

Яқин-яқингача хорижликлар билан суҳбатда бир хил саволлар кўп такрорланарди: “Сизларда валютани қандай алмаштириш мумкин? Виза олиш қанча вақт талаб этади? Кўчада бемалол юрса бўладими? Чет эллик журналист бу ерда эркин ишлай оладими?”. Бугун бундай саволларни деярли эшитмайсиз. Уларнинг ўрнини бошқа, анча мураккаб ва таъбир жоиз бўлса, етук саволлар эгаллади: “Қайси соҳага сармоя киритиш истиқболли? Маҳаллий кадрлар малакаси қандай? Қонунчилик барқарорлиги кафолатланганми?”. Атрофдаги журналистлар яхши билади: савол ўзгарган жойда воқелик ҳам ўзгарган бўлади.

Келинг, сўнгги ўн йилдаги очиқлик сиёсатини таҳлил нуқтаи назаридан кўриб чиқсак, саволларга бирга жавоб изласак. Очилиш қайси соҳаларга қандай таъсир кўрсатди? Қаерда натижа аниқ кўринмоқда ва қай жабҳаларда ҳали қиладиган ишимиз кўп?

Ҳар қандай ислоҳотнинг ўз рамзий нуқтаси бўлади. Менимча, янги Ўзбекистоннинг дунёга юзланишида бундай нуқта 2016 йилнинг сўнгги ойлари бўлди. Ўша йили сентябрда Ўзбекистон Республикаси Президентининг Виртуал қабулхонаси иш бошлади. Шу тариқа давлат билан фуқаро ўртасидаги мулоқотнинг янги шакли пайдо бўлди. 2016 йил 2 декабрда Президентимизнинг туризм соҳасини жадал ривожлантириш тўғрисидаги фармони қабул қилинди. Бу ҳужжат мамлакатни хорижий меҳмонлар учун очиш ниятининг илк расмий ифодаси эди. 2017 йил февралда қабул қилинган Ҳаракатлар стратегияси мамлакат ривожининг беш устувор йўналишини белгилаб берди. Улар қаторида мувозанатли, ўзаро манфаатли ташқи сиёсат алоҳида ўрин эгаллади. Ҳужжатда мамлакатимизнинг халқаро нуфузини мустаҳкамлаш ва жаҳон медиа маконини республикамиз ҳақидаги холис маълумотлар билан таъминлаш вазифаси очиқ қайд этилгани эътиборга молик.

Кейинги қадам эса иқтисодиётга оид эди. 2017 йил сентябрда миллий валютанинг эркин конвертацияси жорий этилди. Бу шунчаки молиявий қарор эмас эди. Иқтисодчилар уни техник ислоҳот сифатида баҳолаши мумкин, лекин коммуникация назарияси нуқтаи назаридан бу дунёга юборилган жуда аниқ сигнал бўлди: “Биз ўйин қоидаларини очиқ ва тушунарли қилишга тайёрмиз”. Хорижлик инвестор учун бундай сигнал ҳар қандай реклама кампаниясидан кучлироқ таъсир қилади.

Сўнг виза тизими ислоҳ қилинди. 2018 йилда электрон виза бериш тартиби жорий этилди. 2019 йил 1 февралдан эса 45 давлат фуқаролари учун 30 кунлик визасиз режим амалга киритилди. Кейинчалик бу рўйхат 86 мамлакатга етди. 2026 йил 1 январдан эса АҚШ фуқаролари учун ҳам 30 кунлик визасиз тартиб жорий қилинди.

Бу қадамларнинг ҳар бири алоҳида олинганда оддий маъмурий қарордек туюлади. Бироқ улар биргаликда яхлит тизимни ташкил этади. Тизимнинг моҳияти эса оддий: мамлакатга кириш, унда ишлаш ва у билан ҳамкорлик қилиш осонлашди.

Очиқлик сиёсати ҳақида гапирганда унинг ташаббускори ҳақида алоҳида тўхталиш зарур. Сўнгги ўн йилдаги деярли барча асосий бурилиш Президентимизнинг шахсий ташаббуси ва сиёсий иродаси билан боғлиқ. Бу шунчаки эҳтиром ифодаси эмас. Бу ҳужжат, далил ва воқеалар билан тасдиқланадиган факт. Келинг, далилларга мурожаат қиламиз.

Биринчи далил — ҳуқуқий асос. ­Валюта либераллашуви, визасиз режим, электрон виза, туризмни ривожлантириш, Ҳаракатлар стратегияси ва кейинчалик “Ўзбекистон — 2030” стратегияси: буларнинг барчаси Президентимиз фармони ва қарорлари билан амалга оширилди. Яъни очиқлик тасодифий жараён эмас, балки олий даражада режалаштирилган ва изчил амалга оширилган сиёсат эди.

Иккинчи далил — минтақавий сиёсат. 2017 йил сентябрда БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясидаги нутқида Президентимиз Марказий Осиё ташқи сиёсатнинг бош устувор йўналиши эканини эълон қилди. Шу нутқда минтақа давлат раҳбарларининг мунтазам Маслаҳат учрашувларини ўтказиш таклифи илгари сурилди ва бу таклиф 2018 йилдан бошлаб ҳаётга татбиқ этилди. Қўшни давлатлар билан узоқ йиллар ҳал бўлмай келган чегара масалалари музокаралар орқали ечим топа бошлади. Қирғизистон билан давлат чегараси тўғрисидаги шартнома бунинг яққол тасдиғидир.

Учинчи далил — халқаро ташаббуслар. Президентимиз таклифи билан БМТ Бош Ассамблеяси 2018 йилда “Маърифат ва диний бағрикенглик” резолюциясини қабул қилди. Оролбўйи минтақасини экологик инновациялар ва технологиялар зонаси деб эълон қилиш тўғрисидаги резолюция ҳам Ўзбекистон ташаббуси билан қабул қилинди. Афғонистон масаласи бўйича 2018 йилда Тошкентда ўтказилган халқаро конференция мамлакатнинг минтақавий хавфсизликка ҳисса қўшишга тайёрлигини кўрсатди. Буларнинг ҳар бири Ўзбекистоннинг халқаро кун тартибини шакллантирувчи давлатга айланаётганидан далолат беради.

Тўртинчи далил — шахсий дипломатия. Олий даражадаги ташрифлар ва музокаралар географияси сезиларли кенгайди. Шанхай Ҳамкорлик Ташкилотининг 2022 йилги Самарқанд саммити айнан Ўзбекистон раислиги даврида ўтказилди. Бундай тадбирларга мезбонлик қилиш учун давлат раҳбарининг шахсий нуфузи ва ҳамкорлар билан ўрнатилган ишончли муносабатлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Бешинчи далил — дипломатиянинг янги авлоди. Очиқлик сиёсати бугун янги авлод вакиллари томонидан ҳам изчил давом эттирилмоқда. 2026 йил 23 сентябрда Президент Администрацияси раҳбари ­Саида Мирзиёева БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессиясида Ўзбекистон номидан нутқ сўзлади. Бу нутқдаги бир фикр, менимча, бутун очиқлик сиёсатининг фалсафасини ифодалайди: очиқлик заифлик дегани эмас. Давлатнинг кучи ўз фуқароларининг ҳуқуқ ва манфаатларини қанчалик ҳимоя қила олиши билан белгиланади.

Нутқда БМТни ислоҳ қилиш, Хавфсизлик Кенгашини кенгайтириш, халқаро ҳуқуқ нормаларини барча учун бир хил қўллаш зарурлиги таъкидланди. Марказий Осиё тажрибаси сиёсий ирода бўлса, чегара ва сув каби мураккаб масалаларни ҳам ҳал қилиш мумкинлигининг исботи сифатида келтирилди. Афғонистонни фақат хавф манбаи сифатида кўрмаслик, сунъий интеллектни инсон ҳуқуқлари кафолатлари асосида ривожлантириш, Орол фожиаси оқибатларини юмшатиш масалалари ҳам кун тартибига олиб чиқилди. Шу минбардан Ўзбекистоннинг 2035-2036 йилларда БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий бўлмаган аъзолигига номзодини қўллаб-қувватлашга даъват этилди, мамлакатимиз 2027 йилда Қўшилмаслик ҳаракатига раислик қилиши ҳам маълум қилинди. Бу ташаббуслар Ўзбекистон энди нафақат минтақавий, балки глобал кун тартибини шакллантиришда ҳам иштирок этишга интилаётганини кўрсатади.

Ўзгаришларнинг тарихий аҳамияти

Тарихчилар давлатлар ҳаётида шундай даврларни алоҳида ажратади, улар мамлакатнинг кейинги ўн йилликлардаги йўлини белгилаб беради. Менимча, 2016 йилдан кейинги ўзгаришлар айнан шундай бурилиш даври бўлди. Мамлакат ёпиқ тизимдан дунё билан тенг ҳуқуқли мулоқот қиладиган очиқ давлатга айланди. Бу фақат иқтисодий модель ўзгариши эмас, балки дунёқараш ўзгаришидир.

Президентимиз бу йўлни Учинчи Ренессанс пойдеворини яратиш ғояси билан боғлайди. Тарихимизга назар ташласак, бу юртда илм-фан ва маданият ҳар доим очиқлик ва ошкоралик даврида гуллаган. Буюк ипак ­йўлидаги шаҳарларимиз дунё билан савдо, илм ва ғоялар алмашган пайтда Хоразмий, Беруний, Ибн Сино, Улуғбек каби алломалар етишиб чиққан. Ёпиқлик эса ҳар доим турғунлик олиб келган. Шу маънода, бугунги очиқлик сиёсати тарихий хотирамизнинг табиий давоми десак, муболаға бўлмайди.

Ислоҳотлар “юқоридан” бошланган бўлса-да, уларнинг барқарорлиги энди жамиятнинг ўзига боғлиқ. 2023 йилда умумхалқ референдуми орқали қабул қилинган янги таҳрирдаги Конституция инсон қадри ва очиқлик тамойилларини олий ҳуқуқий даражада мустаҳкамлади. Бу эса бошланган йўлнинг ортга қайтмаслигига хизмат қилувчи энг муҳим кафолатлардан.

Танлов қийин...

Иқтисодий очиқликни баҳолашда фақат хорижий сармоя ҳажмига қараш етарли эмас. Бундан муҳимроқ кўрсаткич бор. Бу — ишонч. Халқаро молия бозорлари ишончни жуда аниқ баҳолайди. Чунки улар пул билан овоз беради.

2019 йилда Ўзбекистон илк бор халқаро капитал бозорига суверен евробондлар билан чиқди. Ўн йиллар давомида ёпиқ бўлиб келган иқтисодиёт учун бу жиддий синов эди. Чунки бундай жойлаштирувдан олдин мамлакат халқаро рейтинг агентликлари баҳосидан ўтиши, молиявий кўрсаткичларини очиқ эълон қилиши керак. Бошқача айтганда, олдин шаффоф бўлиш, кейин эса пул жалб қилиш мумкин. Шаффофлик шу тариқа бевосита иқтисодий ресурсга айланди.

Европа Иттифоқи 2021 йилда Ўзбекистонга GSP+ имтиёзлар тизими бенефициари мақомини берди. Бу ўзбек экспортчиларига Европа бозорига минглаб товар турларини божсиз олиб кириш имконини очди. Аммо бу мақомнинг ўзига хос шарти бор: у инсон ҳуқуқлари, меҳнат ҳуқуқлари, атроф-муҳит ва бошқарув сифатига оид ўнлаб халқаро конвенцияларни бажаришни талаб қилади. Демак, бозорга кириш ҳуқуқи ички ислоҳотлар сифати билан бевосита боғлиқ.

Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш жараёни ҳам шу мантиқда давом этмоқда. Ўзбекистон бу ташкилотга аъзолик учун ариза берганига ўттиз йилдан ошди, аммо музокаралар фақат 2020 йилдан кейин фаол тус олди. Ҳозир мамлакат ушбу жараённи 2026 йилда якунлашни мақсад қилган. ЖСТнинг ўзи ҳам сўнгги ойлардаги ишчи гуруҳи йиғилишларида юзлаб қонунчилик ҳужжати халқаро савдо қоидаларига мувофиқлаштирилганини қайд этди.

Бу ерда бир муҳим жиҳатга эътибор қаратмоқчиман. Очиқ иқтисодиёт фақат имкониятлар эмас, рақобат ҳам демакдир. Маҳаллий ишлаб чиқарувчи энди нафақат қўшни корхона, балки бутун дунё билан беллашади. Бу машаққатли жараён. Лекин тажриба шуни кўрсатадики, рақобатдан ҳимояланган тармоқ узоқ муддатда заифлашади. Рақобатга дуч келган тармоқ эса ё ривожланади, ё ўрнини бошқасига бўшатади. Танлов қийин, бироқ у муқаррар.

Туризм: жаҳон бизни ўз кўзи билан кўра бошлади

Имиж назариясида бир қоида бор: хорижий аудиториянинг катта қисми бошқа мамлакат ҳақида бевосита тушунчага эга эмас. Шу боис, унинг тасаввури асосан оммавий ахборот воситалари орқали шаклланади. Рақамларга эътибор берайлик: 2018 йилда Ўзбекистонга 5 миллиондан ортиқ чет ­эллик сайёҳ келган бўлса, Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2025 йилда бу кўрсаткич 11,7 миллион кишига етди. ­Президентимизнинг тегишли қарори билан 2030 йилгача йиллик хорижий сайёҳлар сонини 20 миллионга, соҳанинг ялпи ички маҳсулотдаги улушини 7 фоизга етказиш мақсади белгиланган.

Аммо мен бу рақамларни қуруқ ҳолда эмас, контекст билан ўқишни таклиф қиламан. Сайёҳлар сонининг ўсиши ўз-ўзидан мамлакат имижи яхшиланганини англатмайди. Уларнинг бир қисми қўшни давлатлардан қариндош кўриш ёки савдо-сотиқ мақсадида келади. Бир қисмини визасиз режим ва арзон авиачипталар жалб қилади. Шунинг учун имижни баҳолашда учта кўрсаткични алоҳида ўрганиш керак: келганлар сони, уларнинг таассуроти ва хорижий медиадаги оҳанг. Учаласи бир-бирига боғлиқ, лекин бирини иккинчиси билан алмаштириб бўлмайди.

Хорижий нашрларга назар ташласак, манзара умидбахш. “The Telegraph” газетаси Ўзбекистонни “Сиз ҳали бориб кўрмаган энг ажойиб мамлакат” деб атади. “The Diplomat” журнали визасиз режим кенгайтирилишини мамлакатдаги ислоҳотлар дастурининг узвий қисми сифатида таҳлил қилди. National Geographic, Lonely Planet, CNN Travel каби нашрлар Ўзбекистонни саёҳат йўналиши сифатида тавсия этди.

Чет эл матбуотидаги бу материалларни таҳлил қилсангиз, уларда иккита асосий фрейм такрорланишини кўрасиз. Биринчиси, “кашф этилмаган, тарихга бой мамлакат”. Иккинчиси, “очилаётган, ўзгараётган давлат”. Иккала фрейм ҳам ижобий. Лекин уларнинг бир заиф жиҳати бор: улар янгилик ғоясига таянади. Янгилик эса вақт ўтиши билан эскиради. Шу боис, кейинги босқичда биз ҳақимиздаги ҳикоя “янги кашфиёт”дан “сифатли ва ишончли манзил” ҳикоясига ўтиши лозим. Бу ўтиш эса реклама билан эмас, хизмат сифати билан таъминланади.

Самарқанд ва халқаро майдон

Мамлакатнинг дунёга очилганини кўрсатувчи яна бир белги бор. Бу — халқаро ташкилотларнинг Ўзбекистонни ўз тадбирлари учун майдон сифатида танлаши. Бундай танлов тасодифан бўлмайди. У хавфсизлик, инфратузилма, ташкилий салоҳият ва сиёсий ишончни бирдан баҳолайди.

Самарқанд сўнгги йилларда бунга алоҳида мисол бўлди. 2022 йили шаҳарда Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти давлат раҳбарларининг саммити ўтказилди. 2023 йилда БМТ Бутунжаҳон туризм ташкилоти бош ассам­блеясининг сессияси шу ерда бўлиб ўтди. 2025 йил октябрь-ноябрь ойларида эса ­ЮНЕСКО Бош конференциясининг 43-сессияси ­Самарқандда ташкил этилди. Бу конференция қирқ йилдан буён биринчи марта ташкилотнинг Париждаги штаб-квартирасидан ташқарида ўтказилди.

Самарқанднинг халқаро нуфузи 2026 йил октябрда яна бир бор намоён бўлди. АҚШ Давлат котиби Марко Рубио Самарқандга ташриф буюрди. Ташриф доирасида “Марказий Осиё + АҚШ” (C5+1) форматидаги ташқи ишлар вазирлари учрашуви ва Ўзбекистон — АҚШ Ишбилармонлик ва инвестиция кенгашининг иккинчи йиғилиши бўлиб ўтди. Америка делегацияси таркибида 200 дан ортиқ компания ва инвесторлар вакиллари бор эди. Президентимиз Шавкат Мирзиёев АҚШ Давлат котибини қабул қилди. Кенгаш доирасида умумий қиймати қарийб 12 миллиард долларлик 54 та келишув ва истиқболли ташаббусдан иборат пакет шакллантирилди.

Бу ташрифнинг рамзий маъноси ҳам катта. Етакчи давлатлар дипломатияси Марказий Осиё билан мулоқот учун айнан Самарқандни танлагани шаҳарнинг Буюк ипак йўли чорраҳасидаги азалий мақоми замонавий шаклда тикланаётганидан далолат беради.

Мазкур воқеаларнинг медиамакондаги самараси ҳақида алоҳида тўхталиш керак. Бундай йирик анжуманлар пайтида хорижлик минглаб делегатлар ва юзлаб журналистлар мамлакатга келади. Улар ўзи кўрган воқеаларни аудиторияси учун ўз тилида ҳикоя қилади. Бу эса имиж назариясида энг ишончли манба — мустақил кузатувчининг шахсий гувоҳлиги. Ҳеч қандай видеоролик бундай таъсир кучига эга бўлмайди.

Маданий майдонда ҳам шунга ўхшаш жараёнлар кузатилди. 2020 йилда Бухоро Ислом ҳамкорлик ташкилоти томонидан Ислом маданияти пойтахти, Хива эса Туркий дунёнинг маданий пойтахти деб эълон қилинди. Бундай мақомлар шаҳарларни халқаро маданий харитага қайтаради ва уларни алоҳида бренд сифатида тақдим этиш имконини беради.

Ўтмиш ортда қолди

Очиқлик сиёсатининг энг катта ютуқларидан бири Марказий Осиёдаги муносабатларнинг тубдан ўзгаргани бўлди. Чегараларда соатлаб навбат кутиш, ёпиқ назорат-ўтказиш пунктлари, сув ва энергетика бўйича ҳал этилмаган баҳслар яқин ўтмишнинг манзараси эди. 2018 йилдан бошлаб Марказий Осиё давлат раҳбарларининг Маслаҳат учрашувлари мунтазам ўтказила бошлади. Минтақа ўзини бир-бирига шубҳа билан қарайдиган давлатлар йиғиндиси эмас, балки умумий манфаатларга эга ҳамкорлар гуруҳи сифатида ҳис қила бошлади.

Бу ўзгариш нафақат сиёсат, балки иқтисодиёт учун ҳам аҳамиятли. Денгизга чиқиш йўли бўлмаган давлат учун транспорт йўлаклари ҳаётий масала. Хитой, Қирғизистон ва Ўзбекистон темир йўли бўйича 2024 йилда имзоланган ҳукуматлараро келишув, Афғонистон орқали жанубий денгиз портларига чиқиш лойиҳалари айнан шу эҳтиёждан туғилган. Улар амалга ошса, Ўзбекистон ёпиқ ҳудуддан транзит марказига айланиш имкониятига эга бўлади.

Халқаро ташкилотлардаги иштирок ҳам кенгайди. Ўзбекистон 2019 йилда Туркий тилли давлатлар ҳамкорлик кенгашига аъзо бўлди. У ҳозир Туркий давлатлар ташкилоти номи билан фаолият юритади. 2020 йилда Евроосиё иқтисодий иттифоқида кузатувчи мақомини олди. 2021-2023 йилларда эса БМТ Инсон ҳуқуқлари бўйича кенгаши аъзоси бўлди.

Туркий давлатлар ташкилоти доирасидаги ҳамкорлик ҳам Президентимизнинг шахсий ташаббуси билан янги мазмун касб этди. 2022 йил ноябрда ташкилот саммити Самарқандда ўтказилди. Президентимиз ташкилот саммитларида мунтазам иштирок этиб, туркий дунё интеграциясини амалий лойиҳалар билан тўлдиришга даъват этиб келмоқда. Масалан, 2026 йил 15 майда Қозоғистоннинг Туркистон шаҳрида “Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш” мавзусида ўтказилган норасмий саммитда давлатимиз раҳбари қатор таклифларни илгари сурди. Улар орасида “Рақамли туркий йўлак” ташкил этиш, Ўзбекистон ва Қозоғистон бошлаган қўшма венчур фондига бошқа аъзо давлатларни таклиф қилиш, Ўрта йўлакни “Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон” темир йўли билан боғлаш, киберхавфсизлик бўйича Туркий альянс тузиш ва 2027 йилни ташкилотда Табиатни муҳофаза қилиш йили деб эълон қилиш ғоялари бор. Бу таклифлар туркий ҳамкорликни маданий-гуманитар яқинликдан технологик ва иқтисодий шерикликка олиб чиқишга қаратилган.

Шу ўринда бир фикрни таъкидлаш керак. Мувозанатли ташқи сиёсат бир томонга оғиш эмас, балки ҳамма билан ўзаро манфаат асосида ишлашдир. Бу йўлнинг ўз қийинчиликлари бор. Чунки йирик кучлар манфаати тўқнашган дунёда барча билан яхши муносабатни сақлаш — мураккаб санъат. Лекин айнан шу ёндашув Ўзбекистонга турли ҳамкорлардан бир вақтнинг ўзида инвестиция ва технология жалб этиш имконини бермоқда.

Пахта даласидан чиқарилган сабоқ

Очиқликнинг ички ислоҳотларга қандай таъсир кўрсатишини пахта масаласидан кўра яхшироқ кўрсатадиган мисол топиш қийин. Узоқ йиллар мажбурий меҳнат муаммоси мамлакат имижига жиддий салбий таъсир кўрсатиб келди. Кўплаб халқаро брендлар ўзбек пахтасидан фойдаланишдан бош тортди. Бу масала хориж медиасида Ўзбекистон билан энг кўп боғланадиган мавзулардан бири эди.

Ислоҳотлар ва халқаро ташкилотлар билан очиқ ҳамкорлик туфайли вазият ўзгарди. Халқаро меҳнат ташкилоти 2021 йилги пахта мавсумида тизимли мажбурий ва болалар меҳнати кузатилмаганини қайд этди. 2022 йил март ойида эса ўзбек пахтасига қарши халқаро бойкотни ташкил этган “Пахта кампанияси” коалицияси уни бекор қилганини эълон қилди.

Бу мисолнинг сабоғи оддий, лекин жуда муҳим. Салбий имижни реклама ёки раддия билан ўзгартириб бўлмайди. Уни фақат воқеликни ўзгартириш ва бу ўзгаришни мустақил кузатувчилар тасдиқлаши орқали ўзгартириш мумкин. Британиялик мутахассис Саймон Анхолт бежиз миллий бренднинг 80 фоизи амалий ишлар ва уларни мувофиқлаштиришга, атиги 15 фоизи коммуникацияга боғлиқ, демайди. Пахта мисоли бу гапни амалда тасдиқлади.

Медиа: энг нозик ва энг муҳим соҳа

Энди касбий соҳам ҳақида ҳам фикр юритсам. Чунки дунёга очилишнинг энг нозик синови айнан медиа соҳасида кечади. Ҳар қандай мамлакатнинг халқаро имижи, назарий жиҳатдан олиб қараганда, барқарор хусусиятга эга. Йиллар давомида шаклланган тасаввур бирдан йўқолмайди. Мавжуд бўлмаган ижобий образ эса бирдан пайдо бўлмайди. Шунинг учун ўн йиллик ислоҳотлар чет эл аудиторияси онгидаги тасаввурни тўлиқ ўзгартирди деб айтиш хато бўлади. Бироқ жараён бошланди ва унинг йўналиши аниқ.

Медиа соҳасидаги ўзгаришлар бир неча даражада кузатилмоқда.

Биринчиси — давлат идораларининг очиқлиги. Ахборот хизматлари институти шаклланди, вазирлик ва ҳокимликлар ижтимоий тармоқларда фаол иштирок этмоқда. Мансабдорларнинг журналистлар саволларига жавоб бериши одатий ҳолга айланмоқда. Бу ҳали мукаммаллик эмас, лекин ўн йил олдинги ҳолат билан солиштирганда фарқ катта.

Иккинчиси — медиамаконнинг ўзи. Блогосфера ва онлайн нашрлар жадал ривожланди. Ахборот истеъмоли телевизордан смартфонга кўчди. Бу жамиятга тезкор ахборот олиш имконини берди, лекин янги хавфларни ҳам вужудга келтирди. Сохта хабарлар, текширилмаган маълумотлар, манипулятив контент очиқ ахборот маконининг ажралмас йўлдошига айланди.

Учинчиси — халқаро медиа билан мулоқот. Хорижлик журналистлар учун мамлакатга кириш ва ишлаш шароити енгиллашди. Бу жуда муҳим. Чунки юқорида айтганимдек, мустақил манбанинг гувоҳлиги ҳар қандай расмий баёнотдан кучли.

Шу ўринда мен учун муҳим бир хулосани айтмоқчиман. Очиқ ахборот маконида давлатнинг ахборот сиёсати буйруқ ва тақиқлар билан эмас, балки ишонч ва сифат билан амалга оширилади. Агар расмий манба тезкор, аниқ ва ҳалол бўлса, жамият унга ишонади. Агар у кечикса ёки муаммони яширса, бўшлиқни миш-мишлар тўлдиради. Бу қоида ички аудитория учун ҳам, чет эл аудиторияси учун ҳам бир хил амал қилади.

Шунинг учун медиасаводхонлик бугун мен учун шунчаки ўқув фани эмас. У — очиқ жамиятнинг иммун тизими. Дунёга очилган мамлакат фуқароси ахборотни текшириши, манбани баҳолаши, фактни фикрдан ажрата олиши керак. Сўнгги йилларда журналистлар, давлат хизматчилари, жамоатчилик вакиллари учун ўтказилаётган тренингларда бу эҳтиёж тобора аниқ сезилмоқда. Сунъий интеллект воситалари кенг тарқалган бугунги шароитда эса бу кўникмалар янада долзарб бўлиб бормоқда.

Холис таҳлил

Холис таҳлил очиқликнинг фақат ютуқлари ҳақида гапириш билан чекланмаслиги керак. Унинг ўз баҳоси ва хавфлари бор.

Биринчиси — рақобат. Ҳимоя деворлари олиб ташланган иқтисодиётда заиф корхоналар оғир аҳволга тушиши табиий. Бу ижтимоий жиҳатдан таъсирчан масала ва уни эътиборсиз қолдириб бўлмайди.

Иккинчиси — ахборот заифлиги. Очиқ медиамаконда мамлакат ҳақидаги ахборотни ташқаридан ҳам шакллантириш мумкин. Агар биз ўзимиз ҳақимизда ўз вақтида, сифатли ва ишонарли ҳикоя қилмасак, бу ишни бошқалар бажаради. Улар эса буни ҳар доим ҳам холис қилмайди.

Учинчиси — сифат масаласи. Мамлакатга келган ҳар бир хорижлик унинг элчисига айланади. Агар у бу ерда норасмий такси ҳайдовчиси томонидан алданса ёки меҳмонхонада сифатсиз хизматга дуч келса, унинг салбий таассуроти ижтимоий тармоқлар орқали минглаб одамга етиб боради. Бир журналист ҳамкасбимиз бу ҳақда тўғри ёзганди: сайёҳларнинг вазият ва нарх-наводан бехабарлигидан фойдаланиб қолишга уринувчилар мамлакат ҳақида нотўғри тасаввур шаклланишига сабаб бўлади.

Тўртинчиси — кадрлар оқими. Очиқ мамлакатдан малакали мутахассислар хорижга кетиши ҳам осонлашади. Буни тўсиқлар билан эмас, балки юртда муносиб имкониятлар яратиш орқалигина ҳал қилиш мумкин.

Бу хавфларнинг ҳеч бири ёпиқликка қайтишни оқламайди. Аксинча, улар очиқлик ортга қайтмас бўлиши учун институтлар сифатини ошириш зарурлигини кўрсатади.

Келгуси қадамлар

Медиа тадқиқотчиси сифатида бир неча таклифни илгари сурмоқчиман.

Биринчидан, мамлакат имижини мунтазам ва илмий асосда баҳолаш тизимини яратиш керак. Чет эл медиасидаги материаллар ҳажми ва оҳанги, сайёҳлар таассуроти, хорижлик инвесторлар фикри ҳар йили бир хил методология асосида ўрганилиши лозим. Ўлчанмаган нарсани бошқариб ­бўлмайди.

Иккинчидан, давлат идоралари, медиа ва академик ҳамжамият ўртасидаги мувофиқлаштиришни кучайтириш зарур. Миллий брендинг бўйича ягона стратегия ва уни амалга оширувчи масъул тузилма бўлиши мақсадга мувофиқ. Бундай тажриба қатор мамлакатлар, жумладан, Корея Республикасида ўзини оқлаган.

Учинчидан, хориж аудиторияси учун мўлжалланган сифатли контент тайёрлашга сармоя киритиш керак. Бу контент тарғибот оҳангида эмас, балки ҳикоя, далил ва инсоний тажрибага асосланган бўлиши лозим. Тревел (саёҳат) журналистикаси, ҳужжатли кино, хорижий тиллардаги рақамли платформалар бу борадаги энг самарали воситалардир.

Тўртинчидан, медиасаводхонликни ёшлар таълимининг узвий қисмига айлантириш вақти келди.

Янги Ўзбекистоннинг дунёга очилиши бир кунлик қарор эмас, балки узоқ давом этадиган жараён. Унинг биринчи босқичида биз эшикларни очдик: валюта, виза, чегаралар, ахборот. Бу босқич ўз натижасини берди. ­Сайёҳлар келмоқда, инвесторлар қизиқмоқда, халқаро ташкилотлар ўз тадбирларини юртимизда ўтказмоқда.

Иккинчи босқич эса анча мураккаб. Энди очилган эшикдан кирган ҳар бир кишига сифатли хизмат, барқарор қонунчилик ва ҳалол муносабатни кафолатлашимиз керак. Чунки имиж, охир-оқибат, ваъдалар билан эмас, тажриба билан шаклланади.

Бу ишда ҳар биримизнинг ўрнимиз бор. Мамлакат қиёфаси вазирликлар кабинетида эмас, балки аэропортда, бозорда, университет аудиториясида, журналистнинг ҳар бир матнида шаклланади. Дунёга очилган мамлакатни дунё ҳам кузатади. Бу масъулият, лекин айни пайтда катта имконият ҳамдир.

Беруний АЛИМОВ,

ЎзЖОКУ профессори,

филология фанлари доктори