Энг аввало, кечаги журналистика қандай эди деган саволга жавобдан бошлайлик. Анъанавий журналистика даврида, биринчидан, ахборот манбалари чекланган эди. Хусусан газета, радио ва телевидение асосий ахборот тарқатувчи восита ҳисобланарди. Иккинчидан, журналист фақат ахборотни тўплаш, қайта ишлаш, таҳрирлаш ва аудиторияга етказиш вазифасини бажариш билан чекланди. Бунда ахборот оқимининг бир тарафламалиги кўзга ташланади. Чунки, ахборот танқислиги, профессионал таҳририй назорат, босма нашрларнинг устунлиги ва аудиториянинг пассив қабул қилиши устун бўлди. Бир сўз билан айтганда, кеча журналист фақат воқеаларни етказиш билан чекланди. Бугун эса у воқеаларни тушунтириш, таҳлил қилиш ва аудиторияни ахборот хуружларидан ҳимоя қилиш вазифасини ҳам бажармоқда.

Ўтган асрларда ахборот етишмаслиги муаммоси бўлган бўлса, ҳозир ахборотнинг ҳаддан зиёд кўплиги муаммоси мавжуд. Чунки, ҳар бир смартфон эгаси маълум даражада контент ижодкорига айланди, хоҳлаган маълумотни хоҳлаган шаклда, хоҳлаган жойига етказа олиш имкониятига эга. Демак, ҳар қандай фуқаро ахборот тарқатувчисига айланди, шундай экан, энди журналист ахборот тарқатувчиси бўлиш билан чекланмай, ҳақиқатни ёлғондан ажратиб бериш масъулиятини ўз зиммасига олмоқда.

Бир сўз билан айтганда, XX аср журналистини ахборот етказган бўлса, XXI аср журналисти ахборотни саралайди, текширади, таҳлил қилади ва изоҳлайди.

Яна бир муҳим масала бор, яъни журналистиканинг асосий капитали – ишонч. Агар аудитория қайси хабар рост, қайси ёлғон эканини ажрата олмаса, оммавий ахборот воситаларига бўлган ишонч пасаяди. Ҳозирги даврда баъзида ҳатто ҳақиқий хабар ҳам шубҳа билан қабул қилинмоқда. Медиа тадқиқотчилар бу ҳолатни «ахборот ишончсизлиги ёки ахборот тартибсизлиги» (information disorder) деб аташади. Аудиториянинг ишончли ва текширилган ахборотга бўлган талабини қондириш учун ҳам сўнгги вақтларда журналистнинг янги миссиялари пайдо бўлмоқда, булар фактчекинг; таҳлилий бўлиш; медиа саводхон тарғиботчисига айланиш; жамоатчилик ва давлат ўртасидаги мулоқот кўприги вазифасини масъулият билан бажариш.

Илгари журналистиканинг асосий рақиби цензура деб айтилар эди, ҳозирги даврда эса журналистика учун цензура эмас, балки дезинформация энг хавфли таҳдид ҳисобланади. Аслида дезинформация миллий ва глобал ахборот хавфсизлиги омилларидан бири сифатида баҳоланмоқда. Шу билан бирга унинг тарқалиш тезлиги ҳам тезлашди. Чунки, рақамли платформалар алгоритмлари эмоционал ва сенсацион контентни тезроқ тарқатади. Психологик илмий тадқиқотлар кўрсатишича, одамлар ҳайрат, қўрқув ёки ғазаб уйғотувчи хабарларни кўришга ва улашишга мойилроқ бўлади. Шунинг учун ёлғон хабарлар баъзан ҳақиқий хабарларга қараганда тезроқ тарқалади.

Бу ҳолат журналистлардан фактчекинг вазифаларини тўғри бажаришни талаб этади.

Айни пайтда сохта янгиликлар; деепфаке  технологиялари; манипулятив контент; эътиборни жалб қилиш учун кескин рақобат – медиа муҳитидаги энг катта таҳдидлардир. Илгари фото ёки видео маълум бир воқеанинг кучли далили ҳисобланарди. Бугун эса сунъий интеллект ёрдамида инсон овози, юз ифодаси ва ҳаракатларини ҳақиқатга жуда яқин тарзда сохталаштириш мумкин. Натижада журналистикада узоқ йиллар давомида амал қилиб келинган «кўрдим – демак бу воқелик, демак бу ҳақиқат» деган тамойил етарли бўлмай қолмоқда. Энди ҳар қандай фото, видео ёки аудио материал қўшимча текширувдан ўтказилиши талаб этилади.

Шу билан бирга, ҳозирги даврда сунъий интеллект барча соҳалардаги каби журналистикага кўмакдош бўлмоқда. У катта маълумотларни таҳлил қилиш, таржима қилиш, транскрипция ва техник вазифаларни бажара олади. Лекин ҳақиқатни англаш, воқеликни баҳолаш ва ахлоқий қарор қабул қилиш барибир инсоннинг зиммасида қолади.

Анъанавий журналистикада асосий вазифа ахборотни етказиш бўлган бўлса, бугунги кунда журналист – фактларни текширувчи, маълумотларни верификация қилувчи, манбаларни баҳоловчи, медиа саводхонликни шакллантирувчи мутахассисга айланмоқда. Шунинг учун айтишимиз мумкинки, XXI асрда журналистнинг энг муҳим маҳорати тезкорлик эмас, балки ҳақиқатни ёлғондан ажрата олиш қобилиятидир.

Ўтган аср журналистикасининг асосий муаммоси ахборот етишмаслиги бўлган бўлса, бугунги куннинг муаммоси – ахборотнинг ҳаққонийлигини аниқлашдир. дeepfake ва дезинформация шароитида журналист нафақат ахборот тарқатувчи, балки ҳақиқатни ҳимоя қилувчи мутахассисга айланмоқда.

Мухтасар айтганда, замонлар ўзгаради, одамлар ўзгаради, технологиялар ва платформалар ҳам ўзгаради, лекин журналистиканинг асосий тамойили ва вазифаси ўзгармайди. У ҳамиша ҳақиқатни излаш, жамият манфаатини ҳимоя қилиш ва одамлар ўртасида ишончни мустаҳкамлашга хизмат қилади. Чунки журналистика оддий соҳа эмас, жамоатчилик ишончини ҳимоялавчи  ижтимоий институтдир. Агар жамият ҳақиқатни эшитиш ва кўриш имкониятини йўқотса, тўғри қарор қабул қилиш имкониятини ҳам йўқотади. Шунинг учун журналистиканинг келажаги – ҳаққонийлик, масъулият ва профессионалликка боғлиқ.

 

Злиха Оразимбетова,

филология фанлари доктори, профессор.