Bugun deyarli barcha soha, hatto, shaxsiy hayo­timiz ham raqamli muhit bilan bogʻlanib qolgan. Biroq bu qulayliklar bilan birga yangi xavf-xatarlar ham paydo boʻlmoqda. Shu sababli axborotni himoya qilish va kiber­hujumlarning oldini olish dolzarb vazifaga aylandi.

Joriy yil 12-mart kuni Prezidentimiz kiberjinoyatlar va uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashish hamda axborot texnologiya­laridan foydalanib sodir etiladigan huquq­buzarliklarning oldini olish samaradorligini oshirish yuzasidan takliflar taqdimoti bilan tanishishi chogʻida ham ushbu jihatlarga alohida toʻxtalgan edi.

Bugun internet tarmogʻida axborot tarqatish va maʼlumot izlash imkoniyati keng. Jumladan, Oʻzbekistonda internetga kiruvchilar soni 31 milliondan oshgan boʻlib, shundan 14 millioni ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanmoqda.

Shu bilan birga, huquqbuzarlarning internet va ijtimoiy tarmoqlardan gʻarazli maqsadlarda foydalanish holatlari kun sayin ortib bormoqda. Xususan, soʻnggi olti yilda yurtimizda kiberjinoyatlar boʻyicha murojaatlar soni 48 baravar oshgan. Oʻtgan yili firibgarlik jinoyatlarining 82 foizi, oʻgʻirliklarning 76 foizi kibermakonda sodir etilgan. Ular orqali jismoniy va yuridik shaxslarga yetkazilgan moddiy zarar 2 trillion soʻmdan koʻp.

Koʻrinib turibdiki, kiberxavfsizlik faqat texnik vositalar bilan bogʻliq emas. Bunda inson omili ham muhim. Yaʼni foydalanuvchining bilimi, internetni ishlatishi va masʼuliyati katta ahamiyatga ega. Amaliyot koʻrsatadiki, koʻplab kiberhujumlar aynan odamlarning ehtiyotsizligidan kelib chiqadi. Masalan, shubhali havolalarga kirish, ishonchsiz dasturlarni yuklab olish yoki shaxsiy maʼlumotlarni himoyasiz holda tarqatish katta xavf tugʻdiradi.

Shuning uchun kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish juda muhim. Buning uchun esa ongli harakat koʻnikmasi kerak.  Bu faqat AT mutaxassislari emas, balki har bir fuqaro uchun zarur. Chunki global tarmoqdan foydalanuvchi har qanday inson kiberxavflarga duch kelishi mumkin. Zero, bugun fishing, viruslar, maʼlumot oʻgʻirlash va akkauntlarni buzish holatlari keng tarqalgan.

Bu jarayonda taʼlim tizimi alohida ahamiyatga ega. Bolalarga yoshligidan internetdan toʻgʻri foydalanish, shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish va xavflarni anglashni oʻrgatish zarur. Shu bilan birga, oʻqituvchilar va ota-­onalar ham bu borada yetarli bilimga ega boʻlishi kerak. Chunki bolalarning xavfsizligi koʻp jihatdan kattalar nazoratiga bogʻliq.

Jamiyatda raqamli savodxonlikni oshirish muhim. Odamlarga internetdagi firibgarlik­larni tanish, ishonchli manbalarni ajratish va oʻzini himoya qilishni oʻrgatish kerak. Bu ishda ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va davlat tashkilotlari faol ishtirok etishi lozim.

Yaʼni kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish hayotiy ehtiyojdir.  Har bir inson internetdan ongli va masʼuliyatli foydalanishni oʻrgansa, xavfsiz va ishonchli raqamli muhitni barpo etish mumkin.

Kiberxavfsizlik madaniyati texnologiya­lar tez rivojlanishi sharoitida alohida ahamiyat kasb etayotir. Ilgari kiberxavfsizlikka koʻproq texnik masala sifatida qaralgan boʻlsa, hozir u insonning bilimi, odatlari va xulq-atvori bilan bogʻliq keng tushuncha sifatida oʻrganilmoqda.

Xalqaro standartlarda ham bu jihatga alohida eʼtibor qaratilgan. Masalan, ISO/IEC 27001 standartida tashkilotlarda axborot xavfsizligini taʼminlash uchun xodimlarni oʻqitish, xabardorligini oshirish va xavfsizlik qoidalariga amal qilish muhimligi belgilangan. Shuningdek, xalqaro tashkilotlar tomonidan tayyorlangan hisobotlarda aholining raqamli savodxonligini oshirish va kiberxavfsizlik madaniyatini rivojlantirish muhim vazifa sifatida koʻrsatiladi.

Odamlarga shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish, internetda ehtiyotkor boʻlish va shubhali havolalardan saqlanish kabi oddiy, ammo juda foydali maslahatlar beriladi. Bunday manbalarning asosiy maqsadi har bir insonda xavfsizlik odatlarini shakllantirishdir.

Bugungi kunda axborotlashgan jamiyatda kiberxavfsizlik masalasi tobora muhim va bir vaqtning oʻzida murakkab boʻlib bormoqda. Raqamli texnologiyalar tez rivojlanib, internet orqali maʼlumot almashish juda osonlashdi. Koʻplab xizmatlar onlayn shaklga oʻtdi. Shu bilan birga, kiberxavflarning turi koʻpayib, taʼsiri kengayib bormoqda.

Kuzatuvlar koʻrsatadiki, odamlar koʻp hollarda oddiy xatolarga yoʻl qoʻyadi. Masalan, oson parol qoʻyadi, shubhali havolalarga bosadi, bilmasdan zararli dasturlarni yuklab oladi yoki shaxsiy maʼlumotlarini himoya qilmaydi. Bu esa kiberxavfsizlik madaniyati yetarli darajada shakllanmaganini anglatadi. Shuning uchun muammoni hal qilish faqat texnikaga bogʻliq emas. U insonlar fikri va odatlarini oʻzgartirishiga ham daxldordir.

Kiberxavfsizlik madaniyati yaxshi rivoj­langan jamiyatlarda odamlar internetdagi har bir maʼlumotga ehtiyotkorlik bilan qaraydi. Ular har qanday xabar yoki havolani tekshirmasdan ishonmaydi. Bu esa firibgarlik va kiberhujumlar taʼsirini kamaytiradi. Masalan, raqamli savodxonlik yuqori davlatlarda fishing — ishonchli tashkilotlar (bank, ijtimoiy tarmoqlar, davlat idoralari yoki onlayn doʻkonlar nomidan xat yoki xabar yuborib, shaxsiy maʼlumotlarni aldov yoʻli bilan olish)  kabi hujumlar kamroq uchraydi.

Agar maktab va oliy taʼlimda bolalarga internetdan toʻgʻri foydalanish chuqur oʻrgatilsa, ular ancha ehtiyotkor boʻladi. Masalan, shaxsiy maʼlumotlarni oshkor qilmaslik, notanish ­manbalardan fayl yuklamaslik va shubhali saytlarga kirmaslik kabi odatlar shakllanadi.

Shu bilan birga, ota-onalarning bu boradagi bilimi muhim. Agar kattalar internet xavflarini tushunmasa, bolalarni toʻliq himoya qilish qiyin boʻladi. Shuning uchun kiberxavfsizlik madaniyati oilada ham shakllanishi kerak.

Tashkilotlarda bu masala juda dolzarb. Agar korxonada axborot xavfsizligi qoidalari joriy qilinsa va xodimlar doimiy oʻqitib borilsa, maʼlumotlar oʻgʻirlanishi kamayadi. Demak, kiberxavfsizlik madaniyati faqat shaxsiy emas, balki jamoa darajasidagi ish.

Ijtimoiy tarmoqlarda esa koʻpchilik odamlar shaxsiy maʼlumotlarini ochiq joylashtiradi. Masalan, telefon raqami, manzil yoki shaxsiy suratlarini barchaga koʻrinadigan qilib qoʻyadi. Bu esa firibgarlar uchun qulay imkoniyat yaratadi.

Kiberxavfsizlik madaniyati muayyan bosqichlar orqali shakllanadi. Avvalo, inson bilim oladi — yaʼni internet xavflari haqida tushunchaga ega boʻladi. Keyin bilimlarni amalda qoʻllay boshlaydi. Shu orqali insonda xavfni oldindan sezish qobiliyati paydo boʻladi. U internetdagi holatni baholab, toʻgʻri yoki notoʻgʻri ekanini ajrata oladi. Natijada toʻgʻri qaror qabul qiladi va xavfsiz harakat qilish odatini shakllantiradi.

Shu tariqa kiberxavfsizlik insonning kundalik odatiga aylanadi. Bu nafaqat shaxsiy xavfsizlikni taʼminlaydi, balki umumiy xavfsiz raqamli muhit yaratishga ham xizmat qiladi.

Jamiyatda kiberxavfsizlik madaniyati barchada bir xil emas. Masalan, foydalanuvchilarning qariyb yarmi — 45 foizi past darajadagi kiberxavfsizlik madaniyatiga ega. Bu guruh internetda eng koʻp xavfga duch keladi. Chunki ular odatda shubhali havolalarni tekshirmasdan ochadi, oson parollardan foydalanadi va shaxsiy maʼlumotlarini yetarli darajada himoya qilmaydi.

Foydalanuvchilarning 35 foizi oʻrta darajada hisoblanadi. Ular kiberxavfsizlik haqida maʼlum bilimga ega, lekin amalda har doim ham qoidalarga rioya qilmaydi. Shuning uchun bu guruhda qoʻshimcha oʻquvlar va tushuntirish ishlari olib borish muhim.

Eng kam qism — 20 foiz foydalanuvchilar esa bu borada yuqori darajada bilim va tushunchaga ega. Ular internetdan ehtiyotkor boʻlib foydalanadi, shaxsiy maʼlumotlarini himoya qiladi va xavflarni tezda anglay oladi. Aynan shu guruh xavfsiz raqamli jamiyatni shakllantirishda asosiy tayanch boʻladi.

Bu natijalar jamiyatda kiberxavfsizlik madaniyatini oshirish zarurligini koʻrsatadi. Ayniqsa, past va oʻrta darajadagi foydalanuvchilar bilan maqsadli ishlansa, umumiy xavfsizlikni sezilarli darajada yaxshilash mumkin.

Kiberxavfsizlik madaniyati — barchaga tegishli masala. Agar har bir inson oʻz xavfsizligi uchun masʼuliyatni his qilsa, jamiyatda xavfsiz va ishonchli raqamli muhitni yaratish mumkin boʻladi.

Azizbek SOBIROV,

iqtisodiyot fanlari boʻyicha falsafa doktori, dotsent