Жаңа экономикаға жаңа күш
Дүнья экономикасында үлкен өзгерис жүз бермекте. Бурын кәрхана ашыў ушын, бәринен бурын, имарат, қымбат үскене ҳәм үлкен қаржы керек, деген көзқарас үстин еди. Бүгин болса бир топар билимли жас, анық машқала ҳәм оны шешетуғын технология қысқа ўақытта жаңа хызмет, жаңа базар ҳәм жаңа жумыс орынларын жарата алады. Бир ханада басланған программалық шешим миллионлаған пайдаланыўшыға жетип барыўы, жергиликли зәрүрликтен туўылған идея сырт ел базарында да талапқа ийе болыўы мүмкин. Сонлықтан, стартаплар енди тек ғана мәлимлеме технологиялары тараўының қызықлы ҳәдийсеси емес, ал миллий экономика бәсекиге шыдамлылығының әҳмийетли факторына айланбақта.
Өзбекстан ушын бул мәселе, әсиресе, әҳмийетли. Себеби мәмлекетимиз халқының көпшилиги жаслардан ибарат. Жаңа билимди тез өзлестиретуғын, санлы хызметлерге талапшаң әўлад камалға келмекте. Ҳәр жылы мийнет базарына кирип киятырған жасларға тек ғана бар жумыс орынларын усыныс етиў жетерли емес. Олардың бир бөлеги жаңа жумыс орнын ашатуғын, жергиликли машқалаға шешим табатуғын ҳәм өнимин экспорт ететуғын интакерге айланыўы керек. Стартап орталығы мине усы өзгеристи — жумыс излеўши жастан қун ҳәм жумыс орнын ашатуғын жасқа өтиўди тезлестиреди.
Бирақ бул процессти тек таңлаўлар, сыйлықлар ямаса шырайлы презентациялар менен баҳалап болмайды. Стартаптың ҳақыйқый баҳасы инсанның турмысын жеңиллестиргени, кәрхана қәрежетин азайтқаны, мәмлекетлик хызмет сапасын арттырғаны, жаңа дәрамат ҳәм бәнтлик дәрегин жаратқанында көринеди. Демек, мақсет стартаплардың санын тек ғана көбейтиў емес, ал олардың экономикалық ҳәм социаллық нәтийжесин арттырыў болыўы керек.
Жаңаша шешимге тийкарланған бизнес баслама
Әпиўайы етип айтқанда, стартап жаңа шешимге тийкарланған ҳәм тез кеңейиў имканиятына ийе бизнес басламасы болып табылады. Жаңадан ашылған ҳәр қандай кәрхана стартап бола бермейди. Мәселен, бир мәҳәлледеги дәстүрий хызмет шақапшасы киши бизнес болыўы мүмкин. Бирақ усы хызметти санлы платформа арқалы жүзлеген аймақларға жеткериў, процессти автоматластырыў ҳәм мыңлаған қарыйдарларға хызмет көрсетиў модели стартап өзгешелигине ийе болады.
Стартаптың басланыў ноқаты технология емес, машқала. Дийқан суўды үнемлеўди қәлейди, шыпакер кеселликти ерте анықлаўы керек, муғаллим ҳәр бир оқыўшының өзлестириўин бақлаўда қыйналады, киши исбилермен есап-санақ ҳәм базар табыўға мүтәж. Мине усы мүтәжликлерге әпиўайы, исенимли ҳәм ғалаба ен жайдырыў мүмкин болған шешим усыныс етилсе, идея экономикалық қунға айланады.
Соның ушын, стартапшы, дәслеп, "Мен не жаратпақшыман?" деп емес, "Кимниң қайсы аўыр машқаласын шешемен?" деп ойлаўы керек. Кейин болса шешимди болжаў менен емес, адамлар менен сәўбетлесиў, бақлаў ҳәм киши сынақ арқалы тексереди. Дәслепки үлги - жетик өним емес, тийкарғы идеяның ислеўин көрсететуғын ең әпиўайы көринис. Ол арқалы қәте ерте анықланады, артықша қәрежеттиң алды алынады ҳәм өним ҳақыйқый мүтәжликке бейимлестириледи.
Қағаздағы имканият инсанға жетип барыўы керек
Кейинги жылларда мәмлекетимизде илим, инновация, киши бизнес ҳәм венчур инвестицияны бир-бирине байланыстыратуғын ҳуқықый орталық избе-из қәлиплести. Қабыл етилген қарар ҳәм пәрманларда идеяны таңлап алыў, инкубациядан өткериў, дәслепки инвестиция менен тәмийинлеў, кәрханада сынаў ҳәм базарға алып шығыўға шекемги басқышларды бирден-бир шынжырға айландырыўға итибар қаратылмақта. Ең әҳмийетлиси, қатнас бир мәртелик грант ямаса таңлаўдан үзликсиз экосистема жаратыўға өзгермекте.
Бул системада стартапшы, университет, илимий шөлкем, кәрхана ҳәм инвестор бир майданда ушырасыўы керек. Санлы шешимлер ушын сынаў тәртип-қағыйдалары, инкубация ҳәм акселерция бағдарламалары, венчур қаржыландырыў қураллары және университеттиң раўажланыўы тийкарында еркин кәрхана дүзиў имканияты мине усы мақсетке хызмет етеди. Яғный ҳүжжетлердиң қуны олардың санында емес, жастың идеясы қанша тез ҳәм ашық-айдын түрде өнимге айланып атырғанында көринеди.
Енди тийкарғы мәселе — белгиленген имканиятларды әпиўайы ҳәм түсиникли ислеў механизмине айландырыў. Исбилермен қайсы есикти қағыўын, қандай критерия тийкарында сайлап алыныўын, лаборатория ямаса мағлыўматтан қандай тәртипте пайдаланыўын, инвестиция ҳәм биринши буйыртпаға қалай шығыўын анық билиўи керек. Қағаздағы имканият инсанға жетип барған ўақытта ғана ҳуқықый тийкар экономикалық нәтийже береди.
Машқаладан басланған шешим
Ең әҳмийетли өзгерис стартапқа айрықша илаж емес, үзликсиз процесс сыпатында қараў болып табылады. Мектептеги қызығыўшылық, кәсип-өнер билимлендириўиндеги әмелий көнликпе, университеттеги илимий ҳәм инженерлик потенциал, инкубация орайындағы мәсләҳәт, инвестор қаржысы ҳәм кәрхана буйыртпасы бир-биринен ажыралмаслығы керек. Егер шынжырдың бир буўыны ислемесе, күшли идея да базарға шекем жетип бармайды.
Жасларға исбилерменлик ҳәм дөретиўшилик көнликпесин ерте жастан бериўге қаратылып атырған итибар да бийкарға емес. Исбилерменлик қәбилети тек жоқары оқыў орнын питкергеннен кейин пайда болмайды. Балада машқалаға қызығыўшылық, еркин пикирлеў, жәмәәтте ислеў, қәтелеп жуўмақ шығарыў мәденияты қанша ерте қәлиплессе, келешекте сонша беккем нәтийже береди.
Бирақ жасларды тек ғана "идея бер" деп шақырыў жетерли емес. Оларға мәҳәлледе, кәрханада, мектепте, медицина мәкемесинде ҳәм аўыл хожалығында шешилмей атырған анық мәселелерди көрсетиў керек. Ҳәр бир аймақта "машқалалар банки" қәлиплестирилсе, мәмлекетлик уйымлар ҳәм бизнес өз талабын ашық айтса, жаслар ҳақыйқый буйыртпаға тийкарланған шешим жаратады. Бул жағдайда таңлаў ушын ойлап табылған жойбар емес, адамға керекли өним пайда болады.
Ең аўыр жол
Әмелиятта жақсы идеялардың көпшилиги дәслепки басқышта-ақ тоқтап қалады. Буған қаржы жетиспеўшилиги менен бирге жәмәәттиң әззилиги, базарды билмеў, ҳуқықый мәсләҳәттиң жоқлығы, интеллектуаллық мүлкти қорғай алмаў ҳәм биринши қарыйдарды табыўдағы қыйыншылық себеп болады. Айырым жаслар бағдарламаны жетилистириўге айлап ўақыт сарплайды, бирақ оннан ким ҳәм не ушын пайдаланатуғынын тексермейди. Нәтийжеде жақсы технология базарсыз қалады.
Күшли программист ҳәр қашан күшли исбилермен емес. Соның ушын стартап топарында техник қәниге менен бирге тараўды билетуғын эксперт, экономист, дизайнер ҳәм қарыйдар менен сөйлесе алатуғын интакер болыўы әҳмийетли. Медицина шешими шыпакерсиз, аграр технология агрономсыз, билимлендириў платформасы педагогсыз жаратылса, ол техникалық жақтан қызықлы болса да, әмелде пайдаланыўшыға сәйкес келмеўи мүмкин. Бунда қәтелесиўден қорқпаў, бирақ қәтени арзан ҳәм ерте қылыў принципи әҳмийетли. Үлкен қаржы жумсаўдан алдын киши сынақ өткериў, онлаған пайдаланыўшының пикирин алыў ҳәм өнимди қайта ислеў керек. Стартап сәтсиз тамамланған жағдайда да команда базарды үйрениў, финанслық есап-санақ, сөйлесиў ҳәм жәмәәтлик мийнет көнликпесин ийелейди. Бул тәжирийбе кейинги жойбар ямаса әпиўайы кәрхана ушын да үлкен инсан капиталы болып есапланады.
Инвестор нени күтеди?
Инвестор тек ғана идеяның шырайына емес, ал жәмәәттиң потенциалы, базар көлеми, өнимниң үстинлиги, қарыйдарлардың мүнәсибети ҳәм өсиў режесине қарайды. Сол себепли "бизде әжайып жойбар бар" деген гәптен гөре, "өнимимиз сынақтан өтти, сонша пайдаланыўшыға хызмет көрсетти ҳәм сондай нәтийже берди" деген дәлил қымбатлы.
Өзбекстанда инвестиция орталығы да кеңеймекте. 2025-жылы болып өткен «Startup & Venture Summit» халықаралық саммити 500 ден аслам стартапшы, инвестор, қор, ири кәрхана ҳәм халықаралық экспертти бир майданға жәмледи. Илажда бес жергиликли жойбар ушын жәми 750 мың АҚШ доллары муғдарында инвестиция жәрияланды, 20 миллион долларлық сырт ел капиталына ийе халықаралық венчур қорының шөлкемлестирилгени мәлим етилди. Бундай өзгерислер имканият есигин ашады, бирақ оннан таяр ҳәм исенимли командалар ғана пайдалана алады.
Қаржының өзи жетерли емес. Стартап ушын менторлық, ҳуқықый ҳәм бухгалтериялық жәрдем, өнимди сынаў майданы, сервер ҳәм лаборатория имканияты, сырт ел базарына шығыў бойынша мәсләҳәт те зәрүр. Соның ушын, мәмлекетлик грант, жеке меншик инвестиция, университет инфраструктурасы ҳәм кәрхана буйыртпасы бир-бирин толықтырыўы керек.
Стартап экосистемасында өзим жумыс алып барып атырған Ташкент мәлимлеме технологиялары университетиниң орны айрықша. 2022-жылы шөлкемлестирилген инкубация орайы алдынғы идеяларды таңлаў, оларды раўажландырыў, программалық өним жаратыў ҳәм әмелиятқа енгизиўге хызмет етпекте. Коворкинг, дизайн, робототехника ҳәм программаластырыў бағдарларындағы имканиятлар студент ушын идеяны топар менен ислейтуғын үлгиге айландырыў майданы болып есапланады. 2026-жылы университеттеги стартаплар таңлаўында орай командаларының үш жойбары жәми 200 миллион сумнан аслам қоллап-қуўатлаўға еристи.
“Uzworks”, “ArtPro”, “High gas protection” сыяқлы қолланбалардың жергиликли ҳәм халықаралық майданларға алып шығылыўы, студентлер турақ жайы ушын санлы система жаратылғаны да әҳмийетли тәжирийбе болды. Быйылғы оқыў жылынан ТИТУ барлық басқыш студентлери ушын идея ямаса дәслепки үлги басқышындағы стартапларды қабыллаўды жәриялады.
Биринши қарыйдар қай жерде?
Стартаптың ең аўыр басқышы — биринши исенимли қарыйдарды табыў. Бул ўазыйпада университет, жергиликли ҳәкимлик ҳәм мәмлекетлик кәрханалар сынақ буйыртпашысы бола алады. Мәселен, билимлендириў мәкемесинде сабақ кестеси, энергия жумсалыўы, китапхана, студентлер турақ жайы, қәўипсизлик ҳәм мүрәжатлар менен байланыслы процесслерде жаңа санлы шешимлер киши көлемде сынақтан өткерилиўи мүмкин. Нәтийже тастыйықланса, өним басқа мәкемелерге усыныс етиледи.
Мәмлекетлик шөлкем ямаса ири кәрхана стартаптан дәрҳал жетик өним талап етпей, үш ямаса алты айлық ашық-айдын сынақ жойбарын буйыртпа етсе, еки тәреп те утады. Жас компания биринши дәрамат ҳәм усынысқа, буйыртпашы болса үлкен қаржы жумсамай шешимди тексериў имканиятына ийе болады. Бунда таңлаў критериялары ашық, нәтийже өлшенетуғын, мағлыўматлардың қорғалыўы ҳәм авторлық ҳуқықы кепилленген болыўы зәрүр.
Ҳәр бир жойбар ушын нәтийже көрсеткишлери алдыннан белгилениўи керек: хызмет ўақты қанша қысқарды, қәрежет қанша азайды, пайдаланыўшы қанаатланыўы қалай өзгерди, қанша дәрамат ямаса жумыс орны жаратылды? Мине усындай өлшеў стартап орталығын илажлар есабатынан экономикалық нәтийжелер системасына өткереди.
Өлшем — инсан мәпи
Бүгин көплеген жаслар жасалма интеллектке тийкарланған жойбарларға қызықпақта. Бул тәбийғый, себеби бул технология үлкен мағлыўматты тез таллаў, болжаў бериў ҳәм қурамалы ўазыйпаларды аңсатластырыў имканиятын береди. Бирақ өнимге "жасалма интеллект" деген атама қосыў оны автоматикалық түрде инновацияға айландырмайды. Шешим қайсы машқаланы шешеди, мағлыўмат исенимли ме, нәтийжеси түсиникли ме, қәтени ким қадағалайды ҳәм жеке мағлыўмат қалай қорғалады — тийкарғы сораўлар усылар.
Технология инсанды шетке шығарыў ушын емес, оның мийнетин өнимли ҳәм қәўипсиз етиў ушын хызмет етиўи керек. Медицинада жуўмақлаўшы қарар шыпакер жуўапкершилигинде, билимлендириўде оқытыўшының тәрбиялық ҳәм дөретиўшилик роли орайда, мәмлекетлик басқарыўда болса инсан ҳуқықы ҳәм жәмийетлик мәп үстин болып қалыўы шәрт. Усы принцип тийкарында жаратылған стартап исеним арттырады ҳәм узақ жасайды.
Аймақтан жәҳән базарына
Стартап орталығы тек ғана пайтахтта топланып қалмаўы керек. Ҳәр бир аймақтың өзине тән машқаласы ҳәм үстинлиги бар: бир жерде суў ҳәм агротехнология, басқа жерде логистика, туризм, тоқымашылық, өнерменчилик ямаса санаат хызметлери әҳмийетли. Аймақта жасап атырған жас бул зәрүрликти жақыннан биледи. Оған лаборатория, тез интернет, ментор, ҳуқықый мәсләҳәт ҳәм инвестор менен байланыс берилсе, жергиликли идея миллий ҳәм халықаралық өнимге айланыўы мүмкин.
ТАТУ, басқа да жоқары оқыў орынлары, техникумлар ҳәм кәсип-өнер орайларын бирден-бир бирге ислесиў тармағына байланыстырыў усындай имканият жаратады. Пайтахттағы қәниге аралықтан технологиялық жәрдем береди, аймақтағы команда болса өнимди жергиликли шараятта сынайды. Нәтийжеде санлы жумыс орынлары орынларда көбейеди, қәбилеттиң тек ғана пайтахтқа көшиўи шәрт болмайды ҳәм аймақлық раўажланыўға жаңа дәрек пайда болады.
Нәтийже санларда көриниўи керек
Жаңа системаның нәтийжесин тек ғана өткерилген форум, берилген сертификат ямаса қабыл етилген арзалар саны менен баҳалаў жетерли емес. Неше идея ҳақыйқый машқала тийкарында қәлиплести, неше жумыс ислейтуғын үлги жаратылды, қаншасы кәрханада сынақтан өтти, қанша қарыйдар ҳәм жеке меншик инвестиция тартылды, неше жаңа жумыс орны ҳәм экспорт түсими пайда болды — тийкарғы көрсеткишлер усылар болыўы керек.
Соның менен бирге, ҳәр бир тоқтап қалған жойбардан да сабақ алыныўы зәрүр. Не ушын қарыйдар табылмады, жәмәәт қай жерде қыйналды, өним қайсы мүтәжликке сай келмеди? Бул мағлыўмат ашық талқыланса, кейинги әўлад стартапшылары бирдей қәтени тәкирарламайды. Саламат экосистема тек жетискенликлерди көрсетип қоймайды, сәтсиз тәжирийбеден де билим жаратады.
Келешекке ашылған есик
Өзбекстанда стартапларды идеядан кең базарға шекем қоллап-қуўатлайтуғын ҳуқықый ҳәм институционаллық тийкар барған сайын беккемленбекте. Енди тийкарғы ўазыйпа — қарарларда белгиленген имканиятларды ҳәр бир аймақ, университет ҳәм интакер жас ушын ислейтуғын әпиўайы, ашық-айдын механизмге айландырыў. Мектептеги қызығыўшылық университет лабораториясында билимге, инкубация орайында өнимге, кәрханада сынаққа ҳәм базарда дәрамат және жумыс орнына айланыўы керек.
Бул жолда мәмлекет шараят жаратады, университет билим ҳәм орталық береди, бизнес машқала ҳәм биринши буйыртпаны усынады, инвестор өсиўди тезлестиреди. Ең үлкен күш болса интакер инсанның өзинде — оның билими, мәртлиги, ҳадал мийнети ҳәм жәмийетке пайда келтириў тилегинде.
Ал-Хорезмийдиң илимий мийрасы бир ҳақыйқатты еслетеди: дурис дүзилген алгоритм қурамалы мәселени шешимге алып келеди. Бүгин Өзбекстан стартап экосистемасы ушын да сондай анық алгоритм зәрүр: машқаланы көриў, билимди бирлестириў, идеяны сынаў, ҳуқықты қорғаў, биринши қарыйдарды табыў, инвестиция тартыў ҳәм жәҳән базарына шығыў. Әне сонда жаслардың идеясы тек ғана жеке жетискенлик емес, ал халықтың абаданлығы ҳәм жаңа Өзбекстан раўажланыўының әмелий күшине айланады.
Шавкат ТУРАЕВ,
экономика илимлери докторы, профессор
