Жақын ўақытларға шекем санаат, атап айтқанда, химия тармағының табысы шийки зат көлеми, энергия ресурсларының бар екенлиги ҳәм өндирис көлеми менен белгиленетуғын еди. Бүгинги күнде тийкарғы қосымша қун химиядан жоқары технологиялы сегментлерге - арнаўлы материаллар, алдынғы катализаторлар, функционаллық полимерлер, медицина, электроника ҳәм энергетика ушын компонентлерге өтпекте. Соның ушын тийкарғы мақсет өзгермекте: гәп көлемлерди көбейтиўде емес, ал не ислеп шығарыўды, қайсы технологиялық шынжырларды раўажландырыўды ҳәм мәмлекет глобал экономикада қандай орын ийелеўи мүмкин екенлигин түсиниўде, Өзбекстанның тәбийий ресурслары, илимий потенциалы ҳәм санаат базасын узақ мүддетли бәсекиге шыдамлы үстинликке айландырыўда.
Әйне усы жерден жаңа санаат сиясаты басланады, онда илим тек ғана өндириске жолдас емес, ал оны қәлиплестириў қуралына айланады.
Ҳәзир бурылыс ноқаты. Неге?
Бир неше он жыллар алдын санааттың раўажланыўы, тийкарынан, шийки зат бар екенлиги менен белгиленетуғын еди: мәмлекет қанша көп нефть, газ ямаса минерал ресурсларға ийе болса, оның орны сонша беккем болады. Бүгинги күнде бул модель тез пәт пенен актуаллығын жоғалтпақта. Бәсекиге шыдамлылық қайта исленген шийки зат көлемине барған сайын кемирек ҳәм жоқары қосымша қунға ийе жаңа технологиялар, материаллар ҳәм өнимлер жаратыў имканиятына көбирек байланыслы болып бармақта.
Итибарға ылайық тәрепи сонда, глобал химия ислеп шығарыўда жетекшилер ең үлкен резервлерге ийе мәмлекетлер емес. Германия дерлик толық углеводород импортына байланыслы. Корея Республикасында әҳмийетли шийки зат базасы жоқ. Сингапур болса дерлик тәбийий ресурслардан жырақ. Соған қарамастан, олар санааттың глобал жетекшилери қатарында. Себеби олар ҳәр бир тонна шийки заттан сезилерли дәрежеде көбирек қун жаратыўды үйренген.
Раўажланыў бағдарының логикасы да өзгерди. Бурын инвестициялық жойбар объекти бир завод болған болса, бүгинги күнде пүткил өндирис шынжыры жойбарластырылады: ресурс базасы, терең қайта ислеўдиң перспективалы бағдарлары талланады, ҳәр бир басқыштың экономикасы есап-санақ етиледи ҳәм соннан кейин ғана қурылыс бойынша қарар қабыл етиледи. Бул қатнасық қун шынжырында избе-из жоқарыға көтерилиў имканиятын береди, бул жерде глобал базар пайдасының тийкарғы бөлеги пайда болады. Бул тенденция Өзбекстан химия санааты ушын басланғыш ноқат болыўы керек.
Илим ҳәрекетлендириўши күшке айланыўы керек
Машқала илимий потенциал ямаса заманагөй кәрханалардың жетиспеўшилигинде емес. Соңғы жыллары мәмлекетте күшли илимий мектеплер пайда болды ҳәм өндирислик қуўатлықлар модернизацияланды. Стратегиялық мақсетлерди белгилеў ушын бирден-бир система - тийкарғы элемент жетиспей атыр.
Көп жыллар даўамында илим ҳәм санаат параллель раўажланды. Илимий изертлеўлер көбинесе "Биз нени изертлей аламыз?" деген сораў менен басланды, санаат болса "Бүгин бизге қандай технология керек?" деген сораўға жуўап изледи. Бул еки логика жүдә кеш - әмелге асырыў басқышында ушырасты. Соның ушын көплеген перспективалы қолланбалар ҳеш қашан санааттың раўажланыўының бир бөлегине айланбады. Буның себеби, олар дәслеп санаат стратегиясына интеграцияланбады. Бүгин машқала және де қыйынласты. 10-15 жыл ишинде қайсы өнимлер мәмлекеттиң бәсекиге шыдамлылығын белгилейди, деген сораўға бир санаат ямаса илим шеңберинде жуўап бериўдиң имканияты жоқ. Бул химиклер, геологлар, материалистлер, инженерлер, экономистлер ҳәм халықаралық саўда қәнигелериниң бирге ислесиўин талап етеди. Олар биргеликте қайсы өндирис шынжырлары Өзбекстанға ең үлкен қосымша қун беретуғынын анықлай алады. Соның ушын химия санаатын раўажландырыў стратегиясы мәмлекеттиң ең көп билим талап ететуғын ўазыйпаларынан бирине айланып бармақта.
Бул жерде илимий раўажланыўдың дәстүрий модели ҳәм мәмлекет басшысы "илимий химия" деп тәрийиплеген тәрепи арасында шегара жатады. Илим тек ғана технологияларды жаратыўда емес, ал санаат стратегиясының өзин қәлиплестириўде де қатнасыўы керек, ҳәттеки инвестициялық жойбар иске қосылыўынан алдын да. Дәстүрий модель төмендегише көринди: илимий идея → грант → изертлеў → баспа → патент → кәрхана излеў → әмелге асырыў. Сониң менен бирге, "илимий химия" модели басқаша дүзилген: мәмлекеттиң стратегиялық мақсети → пәнлераралық илимий анализ → илимий багдарлама → изертлеў → инженерлик исленбелери → тәжирийбе өндирис → санаатты енгизиў → жаңа өнимлер ҳәм базарлар.
Тийкарғы өзгешелик сонда, илим енди тек ғана "Қалай ислеп шығарыў керек?" деген сораўға жуўап бермейди ҳәм "Не ислеп шығарыў керек?" ҳәм "Өзбекстан химия санааты 20 жыл ишинде глобал экономикада қандай орын ийелеўи керек?" деген сораўларға үлес қосыўды баслайды. Бул қалай ислеўи керек? Айтайық, мәмлекет алдында кремний сақлаўшы шийки зат резервлеринен нәтийжели пайдаланыў ўазыйпасы тур. Дәстүрий қатнас анық: қайта ислеўди жетилистириў ямаса жаңа өндиристи жолға қойыў. Бирақ ол тек "Шийки затты қалай қайта ислеў мүмкин?" деген мәселени шешеди. Ең әҳмийетлиси - "Бул ресурс экономика ушын қаншелли жоқары қун жаратыў потенциалына ийе?" сораўына жуўап бермейди. "Илимий химия" модели, ең дәслеп, таллаўдан басланады: бар шийки зат базасы жетерли дәрежеде ме, 10-20 жыл келешекте кремний тийкарындағы қайсы өнимлерге талап болады, қосымша қунның тийкарғы бөлеги қайсы басқышта жаратылады, қайсы технологияларды өз күшимиз бенен ислеп шығыў ҳәм қайсыларын сыртқы дәреклер арқалы тартыў керек? Сонда ғана қайсы қун шынжырын жаратыў ҳәм мәмлекетке қандай изертлеўлер ҳақыйқатында да керек екени анық болады. Бул абстракт мысал емес. Кремний бағдарында дәслепки қәдем әмелге асырылды. ӨзИА У.А.Арифов атындағы Ион-плазма ҳәм лазер технологиялары институтында электроника, энергия сақлаў системалары ҳәм ярым өткизгишлер ушын кремний материалларын ислеп шығарыўда пайдаланылатуғын зат - моносилан алыў технологиясы жаратылды. Кремний карбидине болса бүгинги күнде жәҳән базарында кескин талап күшейип тур. Гәп жумысты нолден баслаў ҳаққында емес, ал бар технологиядан баслап соңғы жоқары технологиялы өнимге шекемги шынжырды толық қәлиплестириў ҳаққында бармақта. Нәтийжеде илимий ўазыйпаның өзи де өзгереди: бул жерде айрықша бир технология емес, ал жергиликли шийки заттан жоқары технологиялы материалларға шекемги терең қайта ислеўдиң толық шынжыры үлкен әҳмийетке ийе. Жойбарлаў объекти енди айрықша технология ямаса белгили бир өндирис емес, бәлким келешектеги пүткил бир тармаққа айланады.
Қандай өзгерислер зәрүр?
Буннан келип шығатуғын тийкарғы жуўмақ соннан ибарат, илим тармаққа стратегиялық ўазыйпаларды қәлиплестириў басқышынан-ақ тартылыўы керек, режелестириў объекти болса айырым кәрхана емес, ал қун жаратыўдың толық шынжыры болыўы керек. Бирақ дурыс көзқарастың өзи жетерли емес - оны әмелге асырыў ушын илимди шөлкемлестириў, оны қаржыландырыў ҳәм өндирис пенен интеграциялаў системасында анық өзгерислер ислеў талап етиледи.
Бәринен бурын, лаборатория ҳәм кәрхана арасындағы айырмашылықты сапластырыў керек. Дүнья бойлап инженерлик орайлары ҳәм тәжирийбе заводлары бул машқаланы шешпекте, илимий нәтийжелерди санаатқа енгизбекте. Бул айырмашылықтың қаншелли ҳақыйқый екенлиги төмендеги мысалда көрсетилген: илимпазларымыз әллеқашан углерод нанотрубаларын синтезлеў ушын жергиликли технологияға ийе. Бул материалдың глобал базары 2030-жылға барып 8 миллиард долларға жетеди. Бирақ оны региондағы мәмлекетлерде ислеп шығарыў еле жолға қойылмаған. Келеси жылы биз усындай технологияны усыныўға таярмыз. Бирақ, әйне қолланбаны өндириске өткериў басқышында бүгинги күнде жетиспей атырған зәрүр инженерлик көпири керек болады.
Екинши өзгерис илимди шөлкемлестириўдиң өзине тийисли. Лабораториялар илимий мектеплер дәстүри бойынша емес, ал тармақтың анық талапларынан келип шыққан ҳалда шөлкемлестирилиўи керек. Өзбекстан Илимлер академиясы бул бағдарда ҳәрекет етпекте: ескирген тематикалық бағдарлар сапластырылып, олардың орнына химия санаатының реал ўазыйпаларына жуўап беретуғын жаңа бағдарлар жаратылмақта. "Тармақ ўазыйпасы ушын лаборатория" принципи улыўма қағыйдаға айланыўы керек.
Үшинши ҳәм, итимал, ең әҳмийетли өзгерис илимди қаржыландырыў системасында болыўы керек. Айырым бағдарларды бөлеклеген ҳалда жойбар тийкарында қаржыландырыўдан комплексли қатнасқа өтиў зәрүр. Мәмлекет шийки заттан баслап ақырғы өнимге шекемги бирден-бир технологиялық шынжырға бирлесетуғын, өз-ара байланыслы жойбарларды өз ишине алған тутас илимий бағдарламаны субсидиялаўы керек.
Ҳәр бир бундай бағдарлама тек ғана илимпазларды емес, ал өндирис компанияларын да бирлестирген консорциум тәрепинен әмелге асырылыўы керек. Бул жерде түпкиликли өзгерис жүдә әҳмийетли. Бурын илим, тийкарынан, "Максам-Чирчиқ" ямаса "Наўайыазот" сыяқлы ири мәмлекетлик кәрханалар менен бирге ислескен болса, бүгинги күнде консорциумлар киши ҳәм орта бизнести өз ишине алыўы шәрт. Олар ири кәрханаларға қарағанда шаққанырақ ҳәм инженерлик орайларында жаңа технологиялар ҳәм өнимлерди тезирек жаратыўға, кейин ала оларды өндириске дәрҳал енгизиўге имканият береди. Бундай бирге ислесиўлер пайдалы болыўы ушын илимий бағдарлама шеңбериндеги қаржыландырыў бизнеске де тийисли болыўы керек. Мәселен, олардың жойбар қәрежетлериниң ярымына шекем қаплаў арқалы. Сонда компания тек сыртқы клиент емес, ал оның нәтийжесинен мәпдар болған ҳалда ислеп шығыўда толық қатнасыўшыға айланады. Ақырында, булардың барлығы турақлы жумыс алып баратуғын пәнлераралық механизмди талап етеди. Онда илим, санаат ҳәм мәмлекет биргеликте тийкарғы бағдарларды белгилейди, жәҳән тенденцияларын таллайды ҳәм тармақты раўажландырыў бағдарламаларын қәлиплестиреди. Мине усы механизм илимий химияны идеядан санаат сиясатының әмелий қуралына айландырады. Сондай-ақ, ол илимниң табыс өлшемин де белгилейди: тек ғана оның тийкары болып қалатуғын илимий мақалалар ҳәм патентлер емес, ал жаңа технологиялар, өндирис шынжырлары ҳәм экспортқа жарамлы өнимлер де үлкен әҳмийетке ийе.
Өзбекстан экономикасында химия санааты жетекши тармақлардан бирине айлана ала ма? Бүгинги күнде бул мәселениң шешими көбирек шийки зат резервлериниң көлеми, инвестициялар көлеми ямаса қурылған кәрханалардың санына емес, ал илим, санаат ҳәм мәмлекет стратегиясын жаңа өндирислер және жаңа базарларды қәлиплестириўге қаратылған бирден-бир системаға бирлестириў потенциалына байланыслы.
Мәмлекетимиз басшысының илимий химияны раўажландырыў бойынша ўазыйпасы мине усы идеяға тийкарланады. Бул тек ғана илимди қоллап-қуўатлаў ямаса айырым илимий қолланбаларды енгизиў емес, ал тармақтың раўажланыўының пүткиллей жаңа моделин қәлиплестириўди аңлатады. Бул моделде стратегиялық қарарлар илимий таллаўларға сүйенген ҳалда қабыл етиледи, изертлеўлер болса жаңа өндирис шынжырларын ҳәм мәмлекеттиң бәсекиге шыдамлы үстинликлерин жаратыўға бағдарланады.
Илим инновациялық процестиң соңғы басқышы емес, оның тийкарғы басланыў ноқаты болыўы керек. Әне сонда "илимий химия" түсиниги әпиўайы илимий пән атамасы шеңберинен шығып, санаат раўажланыўының өз алдына философиясына айланады. Бул бағдар Өзбекстан химия санаатын экономиканың жетекши тармақларынан бирине айландырыўға хызмет етиўи мүмкин.
Шаҳло ТУРДИҚУЛОВА,
Өзбекстан Илимлер академиясы вице-президенти
