Бул трансформация инфраструктураны модернизациялаўды жеделлестириў, санаат өндирисин кеңейтиў, экспорт потенциалын арттырыў ҳәм мәмлекет қаржысының турақлылығын сақлап қалыў зәрүрлигинен келип шыққан. Буның ушын тек ғана қаржы тартыў емес, ал жойбарлардың өзин ақлаўын баҳалаў, қәўип-қәтерлерди бөлистириў ҳәм миннетлемелердиң орынланыўын қадағалаў да әҳмийетли.

Тийкарғы бағдарлар 2026-жылға мөлшерленген "Өзбекстан - 2030" стратегиясын әмелге асырыўға байланыслы Мәмлекетлик бағдарламада беккемлеп қойылған. Оның тийкарында узақ мүддетли структуралық нәтийже беретуғын 12 системалы реформаларды нәзерде тутатуғын жаңа жойбарлаў көзқараслары жатады. Өзгерислердиң улыўма финанслық көлеми 50,4 миллиард долларға баҳаланған. 2026-жылы сырт ел инвестицияларын тартыў бойынша улыўма ўазыйпа 50 миллиард долларға жетип, реформаларды қаржыландырыў көлеми 250 триллион сумнан артты. Онда Мәмлекетлик бюджет жетиспеўшилигин жалпы ишки өнимниң 3 проценти шегинде услап турыў режелестирилмекте. Бул бюджеттен тысқары ресурсларды жедел тартыўды ҳәм бизнестиң кеңнен қатнасыўын талап етеди.

Тийкарғы өзгерислерден бири инвестициялық басламаларды таңлап алыўға байланыслы. Енди ҳәр бир жойбар алдыннан экспертизадан өткерилип, экономикалық тийкарланғанлығы, финанслық турақлылығы ҳәм нәтийжелилиги баҳаланыўы керек. Ашық-айдынлықты арттырыў мақсетинде "Бирден-бир миллий жойбар басқармасы" платформасы иске қосылды. Ол басламалар иске қосылғаннан соң үш жыллық мониторингти тәмийинлейди. Дыққат қаржыларды рәсмий өзлестириўден жумысларды орынлаў ҳәм анық нәтийжелерге ерисиўге қаратылады.

Жаңа көзқарас аймақларға да енгизилмекте. Мәҳәлле ҳәм улыўма жәмийетти раўажландырыў жылы шеңберинде инфраструктуралық өзгерислер ушын 20 триллион сум қаратыў нәзерде тутылған. Қаржы анық аймақлар, экономикалық өсиўдиң жергиликли ноқатлары ҳәм исбилерменлик басламаларына байланысқан ҳалда ажыратылады. Олардың нәтийжелилиги онлайн бақлап барылады. Мәселе сонда, бюджет қәрежетлери тек ғана абаданластырыў менен шекленип қалмаўы керек. Инфраструктура киши бизнести раўажландырыў, жумыс орынларын жаратыў ҳәм халықтың дәраматларын арттырыў ушын шараят жаратыўы керек.

Жаңа инвестициялық сиясаттың тийкарғы қуралларынан бири мәмлекетлик-жеке меншик шериклик болмақта. Егер реформалардың дәслепки басқышында мәмлекетлик-жеке меншик шериклик келисимлериниң 90 проценттен асламы энергетикаға туўра келген болса, енди бул механизм транспорт, суў хожалығы, коммуналлық ҳәм социаллық тараўларға енгизилмекте. Мәмлекетлик-жеке меншик шерикликти раўажландырыўдың 2030-жылға шекемги узақ мүддетли бағдарламасында кеминде 30 миллиард доллар қаржы тартылыўы нәзерде тутылған. 2026-жылғы динамика бул бағдардың кеңейип атырғанын тастыйықлайды: I шеректе мәмлекетлик реестрге 547 миллион долларлық 59 жаңа келисим киргизилген.

Усы жылдың июнь айында Ташкент халықаралық инвестициялық форумында усыныс етилген басламалар портфели және де кең. Оның көлеми 27 млрд долларға жетти. "Ташкент - Самарқанд" ҳәм "Ташкент - Әндижан" тез жүретуғын төлемли автомагистралларын қурыў, ыссылық ҳәм суў тәмийнаты системаларын модернизациялаў әҳмийетли ўазыйпалардан болып есапланады. Жеке меншик инвесторлардың қатнасыўында ҳәр жылы кеминде 100 мектеп ҳәм 100 бақша қурыў бағдарламасы да нәзерде тутылған. Мәмлекетлик-жеке меншик шерикликти кеңейтиў мәмлекет ҳәм бизнес арасында финанслық жүкти бөлистириў, көп капитал талап ететуғын жойбарларды әмелге асырыўды жеделлестириў ҳәм қосымша ўәкилликлерди тартыў имканиятын береди. Бирақ бундай механизмниң нәтийжелилиги шәртнамалардың сапасына, есап-санақлардың тийкарланғанлығына ҳәм шериклердиң жуўапкершилигин анық ажыратыўға байланыслы.

Соның менен бирге, санаатты қаржыландырыў шәртлери де өзгермекте. Мәмлекет кәрханаларды халықаралық капитал базарларына өз бетинше шығыўға хошаметлейди. Соның ишинде, санаат кәрханаларына халықаралық финанслық консультантларды тартыў ушын 50 мың долларға шекем компенсация төлеў нәзерде тутылған. Бул жәрдем жойбарларды таярлаў ҳәм сырт ел қаржы шөлкемлеринен кредит алыўды аңсатластырыўға қаратылған. Потенциаллы шериклер қатарында Европа тиклениў ҳәм раўажланыў банки де болып, ол Өзбекстанның санаат секторына 3 миллиард долларға шекем қаржы ажыратыўға таяр екенин билдирди. Бул жергиликли компаниялар ушын өндиристи модернизациялаў, заманагөй технологияларды енгизиў ҳәм өнимлердиң бәсекиге шыдамлылығын арттырыў имканияты болып есапланады. Соның менен бирге, кәрханалар корпоратив басқарыў, финанслық есабат ҳәм инвестицияларды режелестириўди жетилистириўи керек, себеби бул талаплар халықаралық кредиторларды есапқа алады.

Сыртқы бағдарда АҚШ қаржы институтлары, соның ишинде, АҚШ Эксимбанки ҳәм АҚШ Халықаралық раўажланыўды қаржыландырыў корпорациясы (DFC) менен бирге ислесиў жеделлеспекте. Жеке меншик инвесторлар менен дерлик 12 миллиард долларлық келисимлер әҳмийетли пайдалы қазылмаларды қазып алыў, энергетика, авиация ҳәм санлы трансформацияны қамтып алған. Бул тармақларды таңлаў мәмлекеттиң узақ мүддетли экономикалық мәплери менен байланыслы. Аккумуляторлар, электроника ҳәм энергетика үскенелерин ислеп шығарыўда әҳмийетли минералларға талап бар. Басқа бағдарларды раўажландырыў Өзбекстанның халықаралық өндирис шынжырларындағы орнын беккемлеў ҳәм технологиялық жаңаланыў имканиятларын ашады. Бунда инвестициялардың әҳмийети тек ғана қаржыландырыў көлеми менен белгиленбейди. Технологияларды өткериў, қәнигелер таярлаў, өндиристи локализациялаў, республика ишинде қосымша қун жаратыў әҳмийетли.

Реформалардың айрықша бағдары - венчур қаржыландырыўды раўажландырыў. 2026-жылы елимизде 5 мың стартапқа мөлшерленген технологиялық исбилерменликти қоллап-қуўатлаўдың төрт басқышлы системасы иске қосылды. Технологиялық екосистеманы қаржыландырыў “IT Park Ventures” ҳәм "UzVC" миллий венчур фонды арқалы әмелге асырылады. Система перспективалы компанияларды басланғыш идеядан баслап базарға шығыў ҳәм ири инвестицияларды тартыўға шекем алып барыўға мөлшерленген.

Өзбекстан базары әмелиятына халықаралық инструментлер, соның ишинде, проценциз конвертацияланатуғын қарызлар ҳәм “SAFE” келисимлери киреди. Олар стартапларды дәслепки басқышларда қаржыландырыў, кейин ала инвестицияларды компания үлесине айландырыў имканиятын береди. Технологиялық бизнес ушын бул әсиресе әҳмийетли: жас компаниялар көбинесе банктен қаржы алыў ушын зәрүр болған активлерге ҳәм кредит тарийхына ийе болмайды. Венчур механизмлери раўажланыўдың перспективасын, базар потенциалын ҳәм жәмәәт имканиятларын баҳалаў имканиятын береди.

Жеке капиталдың қатнасыўын кеңейтиў қәўип-қәтерлерди қатаң қадағалаўды талап етеди. Мәмлекетлик-жеке меншик шериклик бюджетти келешектеги миннетлемелерден азат етпейди: кепилликлер, компенсациялар, узақ мүддетли шәртнамалар бойынша төлемлер мәмлекет қаржысына қосымша жүк салыўы мүмкин. Соның ушын келисимлерди таярлаў ҳәм қоллап-қуўатлаўды муўапықластырыў Өзбекстан Республикасы Экономика ҳәм қаржы министрлигинде тийисли Мәмлекетлик-жеке меншик шериклик жойбарлары орайы тийкарында жәмленген. Мәмлекетлик кепилликли жаңа шәртнамалардың жыллық лимитлери, ири басламалардың мәжбүрий фискал экспертизасы ҳәм орынланыўының санлы мониторинги енгизилди.

Бул илажлар базар коньюнктурасы өзгергенде, қурылыс кешигип кеткенде ямаса жойбарлардың дәраматлылығы төменлегенде мүмкин болған қәрежетлерди алдыннан баҳалаў имканиятын береди. Инвестиция портфели қанша көлемли болса, шәртнамалардың ашық-айдынлығы ҳәм финанслық есап-санақлардың исенимлилигине болған талап сонша жоқары болады.

Ақырында жаңа модель мәмлекеттиң ролин өзгертиўди нәзерде тутады: ол қаржыландырыўдың бирден-бир дәреги ҳәм ири басламалардың тиккелей атқарыўшысы статусынан әсте-ақырын шығып, стратегиялық режелестириў, тәртипке салыў ҳәм қадағалаўға итибар қаратады. Жеке меншик ҳәм халықаралық капитал мәмлекетти раўажландырыўда қатнасыў ушын көбирек имканиятларға ийе болмақта. Бул система нәтийжелилигиниң тийкарғы өлшеми - қол қойылған шәртнамалар саны ҳәм тартылған қаржылар көлеми емес, ал реал нәтийжелер, яғный заманагөй кәрханалар, раўажланған инфраструктура, жаңа жумыс орынлары, технологиялық өзгерислер ҳәм экспорт көлеминиң өсиўи болып есапланады.

Алексей Чукарин,

«Правда Востока».