Рәсмий айлығы көтерилсе, және бир жыл ислесе яки жеке есабына қаржы қосса, келешектеги дәраматы қандай өзгеретуғынын түсинсе болама? Пенсия қорының басшысы сыпатында мен бул сораўларды системаға исенимниң тийкары деп билемен. Себеби инсан өзи түсинбеген қағыйдаға сүйенип келешегин режелестире алмайды.

Бәринен бурын, бүгин пенсия алып атырған пуқараларға анық айтыўым керек: додаланып атырған усыныслар тайынланған пенсияларды азайтыўды ямаса ҳәзирги пенсионерлерге жаңа жас талапларын қолланыўды нәзерде тутпайды. Бурын арттырылған ҳуқықларды сақлаў реформаның тийкарғы шәрти болып есапланады. Жаңа қағыйдалар, биринши гезекте, ислеп атырған инсанның келешектеги пенсия ҳуқықлары қалай қәлиплесиўине байланыслы.

Реформаның тийкарғы мақсети инсанның мийнет үлеси пенсияда түсиникли сәўлелениўи, кем дәраматлы пуқара қорғаўсыз қалмаўы ҳәм система өз миннетлемелерин узақ жыллар орынлай алыўы болып есапланады. Реформа нәтийжесин тек ғана мәмлекетлик қәрежетлер қанша қысқаратуғыны менен баҳалаў дурыс болмайды. Ҳәр бир усынысты көрип шығыўда финанслық есап пенен бирге пуқараның турмыс шараятын да итибарға алыўымыз керек.

Әмелдеги мәмлекетлик пенсия системамыз әўладлар аўызбиршилигине тийкарланады. Бүгин ислеп атырғанлар ушын төленип атырған социаллық салық тийкарынан ҳәзирги пенсионерлерге қаратылады. Жетпеген қаржы мәмлекетлик бюджеттен қапланады. Демек, хызметкер ушын төленген социаллық салықтың ҳәммеси оның атына пул сыпатында жыйналмайды. Ол белгиленген қағыйдалар тийкарында келешекте пенсия алыў ҳуқықын қәлиплестиреди.

"Пуқаралардың мәмлекетлик пенсия тәмийнаты ҳаққында"ғы нызамға муўапық, жасқа байланыслы пенсияның улыўма шәртлери ер адамлар ушын 60 жас ҳәм 25 жыл стаж, ҳаял-қызлар ушын 55 жас ҳәм 20 жыл стаж болып табылады. Нызамшылықта айрықша жеңилликлер де бар. Толық стажға ийе шахс пенсиясының базалық бөлеги есапқа алынатуғын орташа мийнет ҳақының 55 процентинен келип шығады. Талаптан артық ҳәр бир толық жыл ушын усы ис ҳақының және бир проценти қосылады. Жумыс стажы азлаў, бирақ кеминде жети жыл болса, пенсия бар стажға сәйкес есапланады. Онда белгиленген ең кем кепилликлер ҳәм үстемелер де есапқа алынады.

Мийнет ҳақы соңғы он жыллық мийнет жумысындағы ең жоқары нәтийже беретуғын избе-из бес жылдан алынады. Есапқа алынатуғын мийнет ҳақы пенсияны есаплаў базалық муғдарының он еки есеси менен шекленген. Стаж пенсияға тәсир етеди. Бирақ пүткил мийнет дәўиринде төленген қаржы менен кейинги пенсия арасындағы байланыслылық толық емес.

Мысалы, бир инсан көп жыл жоқары рәсмий айлық алып, кейин азырақ ҳақы төленетуғын жумысқа өтиўи мүмкин. Басқасы мийнет хызметиниң соңында ғана жоқары мийнет ҳақы алады. Таңлап алынған қысқа дәўир олардың пүткил мийнет өмири даўамындағы үлесин бирдей анықлықта көрсетпейди. Ис ҳақының белгиленген шегарадан артық бөлеги де мәмлекет пенсиясын асырмайды. Бундай шараятта пуқараның "көбирек рәсмий дәрамат көрсетиў келешегиме қаншелли тәсир етеди?" деген сораўына анық жуўап бере алыўымыз керек.

Санлар бизге нени көрсетпекте?

Системадағы жағдайды бир неше сан арқалы көриў мүмкин. Мәмлекетимиздеги пенсионерлер саны 4,3 миллион, экономикалық белсенди халық 15,7 миллион болып, соннан 8,6 миллионы рәсмий бәнт. Бир пенсионерге шама менен еки рәсмий жумыс ислеўши туўра келеди. Бул санлар мийнет базарындағы үлкен потенциал еле толық пенсия ҳуқықларына айланбай атырғанын көрсетеди.

Толық емес стаж да усы жағдайдың нәтийжеси болып табылады. Таллаўларға бола, 2025-жылы жаңадан тайынланған пенсиялар арасында толық стажға ийе болмағанлардың үлеси 61 процентке жеткен. Буны барлық пенсионерлерге қолланыў дурыс емес. Бирақ бул көрсеткиш жаңа әўлад қандай мийнет тарийхы менен пенсияға киятырғанын билдиреди. Өзин-өзи бәнт еткенлер арасында 2025-жылы социаллық салық төлегенлер 860 мың болған. Демек, дизимнен өтиўдиң өзи турақлы қамсызландырыў қатнасыўын аңлатпайды.

Демографиялық өзгерислер де бизден узақ мүддетти гөзлеп ислеўди талап етпекте. Мағлыўматларға бола, туўылыўда күтилип атырған орташа өмир даўамлылығы 1993-жылдағы 67,9 жастан 2025-жылда 75,4 жасқа жетти. Адамлардың узағырақ жасаўы — унамлы өзгерис. Пенсия миннетлемелерин режелестириўде болса пенсия жасына жеткен инсанның күтилип атырған қалған өмири, денсаўлығы ҳәм мийнет имканиятын үйрениўимиз зәрүр.

Финанслық есаплар да бүгиннен таярлық көриў зәрүрлигин көрсетеди. Қордың 2025-жыл ушын бюджет трансферти 20,2 триллион сумды, 2026-жылы болса 22,5 триллион сумды қураўы күтилмекте. Бул санлар әпиўайы салыстырыў да жетерли болмайды. Мийнет ҳақы, бәнтлик, баҳалар ҳәм демография өзгерсе, нәтийже де өзгереди. Бирақ санлар алдымызға анық ўазыйпа қояды: келешектеги миннетлемелерди қаржыландырыў дәреклерин алдыннан беккемлеўимиз керек.

Жаңа модельдиң абзаллығы

Қоллап-қуўатлайтуғын тийкарғы принцип әпиўайы: көбирек ҳәм узақ ўақыт төлеген пуқараның пенсиясы да жоқарырақ болыўы керек. Рәсмий стаж, рәсмий мийнет ҳақы ҳәм төлем төлеў даўамлылығы пенсия есабында түсиникли сәўлелениўи зәрүр. Соның менен бирге, аз мийнет ҳақы алып атырған ямаса шаңарақ ағзасына ғамхорлық етип атырған инсан қартайғанда қорғаўсыз қалмаўы керек. Мийнет үлесин баҳалаў ҳәм социаллық кепиллик бир-бирин толықтырыўы лазым.

Усыныс етилип атырған бағдарлардан бири — пенсия есабындағы мийнет ҳақы дәўирин бес жылдан басқышпа-басқыш жигирма жылға шекем кеңейтиў. Бул узақ жыллық үлести толығырақ көрсетиўге хызмет етеди. Онда есапқа алынып атырған мийнет дәўириниң ең төмен мийнет ҳақы болған 10 процентлик бөлегин есаптан шығарыў усыныс етилмекте.

Есапқа алынатуғын мийнет ҳақының шегарасын арттырыў да усыныс етилмекте. Бул жоқары рәсмий айлықтан төленген қаржының пенсияда көбирек сәўлелениўине жәрдем береди. 2027-жылдан бул шегараны пенсияны есаплаў базалық муғдарының 12 есесинен 13 есесине, яғный 6 миллион сумнан 6,6 миллион сумға арттырыў нәзерде тутылған.

Жеке қорларды раўажландырыў нәзерде тутылған. Кем ҳәм орта дәраматлы қатнасыўшы ықтыярлы қаржы киргизсе, мәмлекет те қосымша төлем қосыўы усыныс етилмекте. Онда жәрдемди дәраматқа қарап 50 процентке шекем дифференциялаў бюджет қаржысын жыйнаў имканияты шекленген пуқараларға көбирек бағдарлаўға хызмет етеди.

Және бир усыныс — белгиленген шегарадан жоқары ис ҳақы бөлеги ушын төленген социаллық салықтың бир бөлегин хызметкердиң жеке фондына өткериў. Атап айтқанда, 7,6 миллион сумнан жоқары дәрамат бөлегиниң 1 процентин төленген социаллық салық есабынан жеке пенсия есап бетине қаратып, бул үлести 2040-жылға барып 3 процентке жеткериў усыныс етилмекте.

Бала тәрбиясы ҳәм нызамшылықта тән алынатуғын басқа да төлемсиз дәўирлер ушын пенсия ҳуқықларын бюджеттен мақсетли қаржыландырыў усынысы да усы логикаға тийкарланады. Буннан тысқары, социаллық салық жеңилликлерин қайта көрип шығыў усыныс етилмекте.

Жеке фонд келешекте мәмлекет пенсиясына қосымша дәрамат бериўи мүмкин. Жеке меншик ҳәм корпоратив пенсия бағдарламалары жумыс бериўшиниң қатнасыўын кеңейтеди. Оның ушын активлерди сақлаў, инвестициялық қарарларды қабыл етиў ҳәм еркин қадағалаў ўазыйпаларының анық ажыратылыўы нәзерде тутылмақта.

Ашық додалаў талап етилетуғын қарарлар

Ең сезгир мәселе — пенсия жасы. Пенсионерлердиң саны ҳәм төлеў дәўири өзгерип атырғаны себепли бул мәселе күн тәртибине шықпақта. Усынысларда 2028-жылдан 12 жыл даўамында басқышпа-басқыш ҳәр жылы үш айдан асырып барыў арқалы 2039-жылға келип ер адамлар ушын 63, ҳаяллар ушын 58 жасқа жетиў. Бул еле додалаўдағы усыныс екенин айрықша атап өтпекшимен. Оны әмелдеги қағыйда деп түсиниў керек емес. Ықтыярлы түрде кеширек пенсияға шығыў хошамети де нәзерде тутылған.

Онда пенсия жасының өзгериўи дәўиринде 55/60 жасқа толған пуқараларға пенсия алды жасын себеп етип жумыстан босатыў ямаса жумысқа қабыл етиўден бас тартыўға жол қойылмаўы кепилленбекте ҳәм оларға 2 жыл алдын жумыссыз деп тән алынған пуқараларға мүддетинен алдын пенсияға шығыў ҳуқықы, жер асты жумысларында, мийнет шараяты зыянлы ҳәм аўыр жумысларда мийнет толық жумыс күни даўамында бәнт болған ер адамларға мүддетинен алдын жеңиллетилген пенсияға шығыў ҳуқықы сақлап қалынбақта. Сондай-ақ, ер адамлар 60 жасқа ҳәм ҳаял-қызлар 55 жасқа толғанда жыйналып барылатуғын пенсия қаржыларын алыў ҳуқықы бериледи.

Минимал стажды жети жылдан он бес жылға басқышпа-басқыш арттырыў усынысы узағырақ қатнасыўды хошаметлеў мақсетинде киргизилген.

Өзин-өзи бәнт еткенлер ушын социаллық салықты әмелдеги муғдар сақланған ҳалда мәжбүрий етип белгилеў усыныс етилмекте (жылына 1 базалық есаплаў муғдарында – 440 мың сум). Онда бул муғдарды бөлип төлеў имканияты да усынылмақта. Буннан тысқары, өзин-өзи бәнт еткен пуқараларға қосымша түрде ҳәмиледарлық ҳәм туўыў және ўақтынша мийнетке жарамсызлық напақасын төлеў кепилликленеди.

Санластырыўдың ең әҳмийетли нәтийжесин мен пуқараның келешектеги өз пенсиясы ҳаққында толық мағлыўмат алыўында көремен. Ол телефонында рәсмий стажы, есапланған мийнет ҳақысы, төленген төлемлери, қәлиплескен пенсия ҳуқықлары, жеке қоры, инвестиция дәраматы ҳәм күтилип атырған пенсиясын биргеликте көре алыўы керек. Мәмлекетлик пенсия бойынша ҳуқық пенен инвестиция етилген жеке қаржы болса өз алдына түсиндирилиўи керек. 2027-жылдан Пенсия қорының барлық 25 түрдеги хызметлерин электрон ҳәм проактив түрге өткериў, жасалма интеллект ҳәм "Мениң пенсиям" мобиль қосымшасынан пайдаланыў нәзерде тутылған.

Қосымша номер көрсетиў менен шекленбейди. Ол қайсы дәўир мағлыўматы жетиспей атырғанын билдириўи, қәтени дүзетиў жолын көрсетиўи ҳәм рәсмий мийнетти даўам еттириў нәтийжесин түсиндириўи керек.

Пенсия реформасы — әўладлар ортасындағы келисим. Бүгин ислеп атырған инсан рәсмий мийнети ҳәм төлемлери өзиниң пенсия ҳуқықларын қәлиплестирип атырғанын билиўи керек. Мәмлекет болса жетерли дәраматты өз бетинше тәмийинлей алмайтуғынларды қорғаў жуўапкершилигин сақлаўы шәрт. Мен ушын әдалатлы системаның мәниси мынадан ибарат: инсан мийнетиниң қәдири қартайғанда да жоғалмасын, оны қорғаў болса келешек әўладқа орынланбайтуғын ўәде болып қалмасын.

Муродбек ОТАЖОНОВ,

Экономика ҳәм қаржы министрлиги жанындағы бюджеттен тысқары

Пенсия қоры атқарыўшы директоры