Әсиресе, газлестирилмеген ямаса газ тармағы жетип бармаған аймақларда қыстың экономикалық жүги және де айқын сезиледи. Бундай квартира ысытыў ушын электр энергиясына көбирек мүрәжат етеди. Демек, суўық күшейген сайын энергия жумсалыўы, оның менен бирге коммуналлық төлем де артады.
Быйылғы гүзги-қысқы мәўсим мәселесине кеңирек экономикалық көзқарастан қараўға да туўра келеди. Дүнья базарларындағы турақсызлық, геосиясий кескинлик, энергия ресурслары ҳәм шийки зат баҳаларының өсиўи, тәмийнат шынжырларындағы үзилислер мәмлекетлердиң экономикасына басым өткермекте. Бундай шараятта ҳәр бир мәмлекет ушын халықтың дәраматын сақлаў менен бирге, оның тийкарғы қәрежетлерин жумсартыў да әҳмийетли ўазыйпаға айланады.
6-октябрь күни мәмлекетимиз басшысы гүзги-қысқы мәўсимде халықты, әсиресе, жәрдемге мүтәж шаңарақларды социаллық қорғаў бойынша усыныслардың презентациясы менен танысты. Онда электр энергиясы, газ, көмир ҳәм коммунал хызметлер бойынша әмелдеги қоллап-қуўатлаў механизмлерин кеңейтиўге қаратылған илажлар көрип шығылды.
Қысқы қәрежетлер барлық шаңарақларға бирдей тәсир етпейди. Сол себепли жәрдем де ҳәр бир шаңарақтың имканияты ҳәм талабына қарап бағдарланыўы керек. Мәселен, газлестирилмеген аймақларда электр энергиясының базалық нормасын жылытыў мәўсиминде 200 киловатт-сааттан 350 киловатт-саатқа арттырыў усыныс етилмекте. Бул жерде 150 киловатт-саатлық айырмашылықты әпиўайы сан сыпатында қабыл етиў дурыс болмайды. Қыста электр ысытқыш, электр қазаны ямаса басқа да ысытыў қурылмасынан пайдаланатуғын квартира ушын бул қосымша норма суўық күнлердеги талап пенен шаңарақтың имканияты арасындағы айырмашылықты қысқартыўға хызмет етеди.
Яғный мәмлекет тәрепинен белгиленетуғын норма турмыстағы реал шараятқа бейимлестирилмекте. Қыста энергия тутыныўы жаздағыдай болмайтуғыны белгили. Соның ушын социаллық қоллап-қуўатлаў механизми де мәўсимниң өзине тәнлигин есапқа алыўы керек.
Бул қатнастың және бир әҳмийетли тәрепи — жәрдем шеңберин кеңейтиў. Социаллық реестрге кирмеген, бирақ әмелде коммуналлық қәрежетлерди қаплаўда қыйналып атырған шаңарақлар да итибардан шетте қалмаўы нәзерде тутылмақта. Шаңарақ ағзасына туўра келетуғын дәрамат нормасын 1 миллион 430 мың сумға шекем арттырыў усынысы нәтийжесинде қосымша 166 мың шаңарақ қоллап-қуўатлаў қамтып алыныўы мүмкин. Бул жүз мыңлаған шаңарақ, жүз мыңлаған күнделикли мүтәжлик дегени. Киминиң қысқы электр төлеми жеңиллеседи, кимиси көмир сатып алыўды аңсатырақ қаплайды, және бир шаңарақ коммуналлық қарыздарлыққа түспестен айлық бюджетин басқа зәрүр қәрежетлерге бөлистире алады. Цифрдың социаллық мазмуны мине усы әпиўайы турмыслық жағдайларда көринеди.
Қысқы қәрежетти жеңиллетиўде бир мәртелик жәрдемниң де өз орны бар. Декабрь айында жәрдемге мүтәж шаңарақларға бир мәртелик материаллық жәрдем ажыратыў мәселесиниң көрип шығылыўы усы мақсетке хызмет етеди. Себеби жылдың ақырында шаңарақ бюджетине бир ўақыттың өзинде бир неше басым түседи: жылытыў қәрежетлери артады, күнделикли зәрүрликлер сақланып қалады, айырым шаңарақларда дәри-дәрмақ ямаса билимлендириўге байланыслы қосымша қәрежетлер де пайда болады. Бундай ўақытта бир мәртелик жәрдем шаңарақ ушын қыйын мәўсимди жеңилирек өткериў имканияты болып есапланады.
Бирақ социаллық қорғаўды тек ғана пул ажыратыў менен өлшеў мәселениң ярымын ғана көрсетеди. Шаңарақтың энергия ушын қанша төлеп атырғаны менен бирге, не ушын сонша энергия жумсап атырғанын да көриў керек. Суўықты услап турмайтуғын жай, ески айна, нәтийжесиз ысытыў қурылмасы ямаса ыссылықты жоғалтатуғын там — булардың ҳәр бири электр есаплағышта қосымша сан пайда етеди. Усы көзқарастан, аўыр шараяттағы мәҳәллелерде 3000 шаңарақты ыссылық жағынан қорғаў ҳәм энергияны үнемлейтуғын үскенелер менен тәмийинлеўге қаратылған жумыслар айрықша әҳмийетке ийе.
Бир шаңараққа бүгин электр төлеминиң бир бөлегин қаплаў қысқы қәрежетти жеңиллестиреди. Үйдиң ыссылық нәтийжелилигин арттырыў болса энергия жумсалыўын азайтып, шаңарақ бюджетине түсететуғын жүкти азайтады. Соның ушын, социаллық қорғаўда ҳәзирги мүтәжликти жеңиллетиў менен бирге, квартираның келешектеги қәрежетлерин де есапқа алыў әҳмийетли.
Бул қатнас электр энергиясы ҳәм газ бойынша базалық нормадан артық тутыныў қәрежетлериниң бир бөлегин қаплаў мүддетин 2028-жыл 1-апрельге шекем созыў усынысында да сәўлеленбекте. Бир жылда 470 мың шаңарақты қамтып алыўы нәзерде тутылған бул механизм қысқы мәўсимде энергия ушын жумсалатуғын қаржыны режелестириўде шаңарақларға қосымша имканият береди.
Бирақ 470 мың шаңарақ дегенде тек ғана үлкен санды емес, ҳәр қыйлы шараятта жасап атырған мыңлаған шаңарақларды көз алдымызға келтириў керек. Бир үйде электр ысытыў тийкарғы дәрек болса, басқасында газ ямаса көмирге талап жоқары. Биреўдиң дәраматы коммуналлық төлемди аңсат қаплайды, және бир шаңарақ ушын усы қәрежет айлық бюджеттиң салмақлы бөлегин ийелейди. Соның ушын қамтып алыўдың кеңлиги менен бир қатарда, жәрдемниң әйне мүтәжлиги жоқары шаңараққа жетип барыўы да оның нәтийжесин белгилейди.
Сонлықтан, мәмлекетимиз басшысы жәрдем қаржыларын өз ўақтында бағдарлаў, жәрдемге мүтәж шаңарақларды анықлаўда мәнзиллиликти тәмийинлеў ҳәм жәрдемниң ҳәр бир шаңараққа жетип барыўы үстинен қадағалаўды күшейтиў ўазыйпасын белгиледи. Себеби, жәрдем ҳақыйқый жәрдемге мүтәж шаңараққа өз ўақтында жетип барып, қысқы коммуналлық төлемлер ямаса жылытыў қәрежетлериниң бир бөлегин қапласа, оның социаллық нәтийжеси әмелде көринеди. Бунда халықтың жанылғыға болған талабын турақлы тәмийинлеў де әҳмийетли орын ийелейди.
Әсиресе, тәбийғый газ тармағы жетип бармаған аймақларда суйылтырылған газ хожалықлардың күнделикли талапларын тәмийинлеўде әҳмийетли дәрек болып есапланады. Бүгин мәмлекетимизде дерлик 3,8 миллион пуқара ҳәм 2 мыңға шамалас социаллық тараў объекти суйылтырылған газден пайдаланады. Усы жылы олардың талабы ушын 604 мың 800 тонна газ жеткерип бериў режелестирилген. Бундай көлемдеги талапты қанаатландырыў тек ғана жетерли ресурс ажыратыўды емес, ал оны өз ўақтында жеткерип бериў, тәмийнаттағы үзилислерди азайтыў ҳәм хызметлердиң сапасын арттырыўды да талап етеди. Усы мақсетте Президентимиздиң 2026-жыл 12-сентябрьдеги "Халықты суйылтырылған газ бенен тәмийинлеў системасын реформалаў ҳәм базар механизмлерин басқышпа-басқыш енгизиў илажлары ҳаққында"ғы қарарында тәмийнат системасын жетилистириў, процесслерди санластырыў ҳәм социаллық қорғаўға мүтәж халыққа мәнзилли компенсация ажыратыў механизмлерин енгизиў нәзерде тутылған. Бул илажлар бир тәрептен газ жеткерип бериў нәтийжелилигин арттырыўға, екинши тәрептен жәрдемге мүтәж шаңарақлардың қәрежетлерин жеңиллетиўге қаратылған.
Жоқарыда халықтың суўық күнлерди жеңип өтиўи, үйлерде ыссылықты тәмийинлеў ушын әмелге асырылып атырған жумысларға тоқтап өттик. Қысты жыллы үйде, шаңарақтың қушағында, тыныш өткериўге не жетсин. Бирақ бул мәўсимде ҳәр биримиздиң ең әҳмийетли қуралымыз сергеклик ҳәм итибар болыўы керек. Бийкарға "Бәле аяқ астында" демейди. Бир ғана итибарсызлықтың қаншелли қымбатқа түсип атырғанын социаллық тармақларда тарқалып атырған аянышлы хабарлардан да көрип турмыз. Әсиресе, көзге көринбейтуғын ҳәм ийиссиз ийис гази себепли пүткил шаңарақлар жәбир көрип атырғаны, айырым жағдайларда инсанлардың өмири қәўип астында қалып атырғаны бәршемизди терең ойландырыўы керек. Азғана қаржыны үнемлеў нийетинде қолдан исленген ысытыў үскенелеринен пайдаланыў, насаз қурылмаларды оңламай ислетиў жағдайлары да ушырасып турады. Тилекке қарсы, бундай "тежеўлилик"тиң төлемин гейде пүткил шаңарақ төлеўге мәжбүр болады.
Соның ушын ысытыў системасын таңлаў ҳәм оннан пайдаланыўда қәнигелер мәсләҳәтине сүйениў, қәўипсизлик талапларына итибарсыз болмаў зәрүр. Газ үскенелериниң сазлығын тексериў, моры ҳәм морыларды тазалаў, бөлмеде ҳаўа алмасыўын тәмийинлеў әпиўайы талап сыяқлы көриниси мүмкин. Әйне усы илажлар инсан өмирин сақлап қалыўда айрықша әҳмийетке ийе. Газ плитасында бөлмени ысытыў, қолдан исленген ямаса насаз ысытыў үскенелеринен пайдаланыў аўыр ақыбетлерге алып келиўи мүмкин. Ийис гази ийиссиз ҳәм реңсиз болғаны ушын оны сезиў қыйын. Бас аўырыўы, бас айланыўы, кеўил айныўы ҳәм ҳәлсизлик сыяқлы белгилер бақланса, дәрҳал таза ҳаўаға шығыў, жақынларды қәўипли аймақтан алып шығыў ҳәм 103 номерине тез медициналық жәрдем шақырыў керек. Газ ийиси сезилгенде электр шырақларын жағыў ямаса өшириў, ашық оттан пайдаланыў мүмкин емес. Бөлмени самаллатып, қәўипсиз жерден 104 номерине хабар бериў зәрүр. Қысты тыныш өткериў ушын үйди ысытыўдың өзи жетерли емес, оның қәўипсизлигин тәмийинлеў де ҳәр биримиздиң жуўапкершилигимиз болып есапланады.
Усы жерде және бир киши пикир. Газди сатып алыў, тасыў ҳәм тутыныўшыларға белгиленген баҳаларда жеткерип бериў, сондай-ақ, халыққа компенсация ажыратыў мәмлекетлик бюджет ушын белгили қәрежетлерди талап етеди. Сол себепли социаллық қорғаў илажларының нәтийжелилиги тек ғана жәрдемниң мәнзиллилигине емес, ал энергия системасындағы қәрежетлерди оптималластырыў, ресурслардан үнемли пайдаланыў ҳәм тәмийнаттағы жоғалтыўларды азайтыўға да байланыслы.
Энергия ресурсларын ислеп шығарыў ҳәм жеткерип бериўдеги ҳәр бир артықша қәрежет ямаса тармақтағы жоғалтыў ақырында системаның улыўма нәтийжелилигине тәсир етеди. Соның ушын энергия кәрханаларын трансформациялаў, басқарыўдың сапасын арттырыў ҳәм тармақлардағы шығынларды қысқартыў халыққа жәрдем бериў менен бир қатарда, оны тәмийинлейтуғын экономикалық тийкарды беккемлеўге хызмет етеди.
Ресурс қанша үнемли пайдаланылса, система сонша аз қәрежет пенен ислейди. Қәрежетлер оптималласқан сайын болса, бар ресурсларды нәтийжелирек бөлистириў имканияты пайда болады. Усы мәнисте, энергетикадағы нәтийжелиликти арттырыў ҳәм халықты социаллық қоллап-қуўатлаў бир-биринен өз алдына ўазыйпалар емес. Бири системаның имканиятын кеңейтсе, екиншиси мине усы имканиятты инсан мәпине бағдарлайды.
Усы жерде қысқы мәўсим ушын белгиленетуғын илажлардың кеңирек мазмуны көринеди. Мәселе тек ғана коммуналлық төлемди жеңиллетиў ямаса бир мәртелик жәрдем менен шекленбейди. Халықтың қәрежетин азайтыў, жәрдемди ҳақыйқый мүтәжлерге жеткериў, турақ жайлардың энергия нәтийжелилигин арттырыў ҳәм энергетика системасындағы жоғалтыўларды қысқартыў өз-ара байланысқан бирден-бир процессти қәлиплестиреди.
Бүгин берилип атырған жәрдем шаңарақты қысқы қәрежет басымынан сақласа, энергияны үнемлеў келешектеги төлемлерди азайтады, энергетикадағы нәтийжелилик болса пүткил системаның имканиятын кеңейтеди. Усы тәризде қысқа мүддетли жәрдем кем-кемнен узағырақ тәсирге ийе экономикалық механизмге айланады.
Ақырында, бул процесстиң нәтийжеси шаңарақ турмысында көринеди: шаңарақ қысты артықша қарызсыз өткерсе, перзентлер ыссы үйде билим алса, кексе адам коммуналлық төлемлерден қәўетерленбесе, шаңарақ дәраматының бир бөлеги басқа зәрүр мүтәжликлерге қалса жаратылған имканиятлар өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған болады. Шаңарақтағы қәтержамлық, шаңарақ бюджетиндеги жеңиллик буның айқын көриниси болып есапланады.
Сардор ТОЛЛИБОЕВ,
“Янги Ўзбекистон” хабаршысы
