Болажақ ўақыя күн тәртибин таңлаў халықаралық қәўипсизлик системасындағы әҳмийетли өзгерислерди сәўлелендиреди. Терроризм, экстремизм, трансшегаралық жынаятшылық сыяқлы дәстүрий қәўип-қәтерлер менен бир қатарда санлы технологиялардың раўажланыўы менен байланыслы қәўип-қәтерлер де барған сайын үлкен әҳмийетке ийе болмақта.
Енди жасалма интеллект тек ғана автоматластырыў ҳәм өндирислиликти арттырыў қуралы болып қалмайды. Ол мәмлекетлик басқарыў, экономика, транспорт, энергетика, қаржы ҳәм қорғаныў тараўларына жедел енгизилмекте. Жаңа имканиятлар менен бирге миллий турақлылық, пуқаралардың қәўипсизлиги ҳәм әҳмийетли инфраструктураның турақлылығына тәсир етиўи мүмкин болған қәўип-қәтерлер де пайда болмақта. Тийкарғы мәселе тек ғана заманагөй технологияларды өзлестириў тезлигинде емес, ал мәмлекетлердиң олардан пайдаланыўды қадағалаў, мағлыўматларды қорғаў ҳәм қәте-кемшиликлердиң алдын алыўда да болып табылады. Соның ушын ЖИ қәўипсизлиги әсте-ақырынлық пенен тар қәнигелестирилген техникалық ўазыйпалардан мәмлекетлик сиясаттың бағдарларынан бирине айланбақта.
Акаба процеси Иорданияның Акаба қаласы атынан алынған. Иордания Ҳошимийлер Патшалығының Патшасы Абдулла II ибн ал-Ҳусайн тәрепинен алға қойылған баслама дәслеп трансшегаралық экстремизм ҳәм терроризмге қарсы гүресиўде халықаралық муўапықласыўды күшейтиўге қаратылған еди. Платформа мәлимлеме алмасыў ҳәм улыўма қәўип-қәтерлерге қарсы гүресиў бойынша әмелий илажларды келисиў ушын мәмлекетлик структуралар, күш уйымлары ҳәм экспертлер жәмийетшилиги ўәкиллерин бирлестирди.
Бирақ шақырыўлардың характери сезилерли дәрежеде өзгерди. Санлы технологиялар экстремистлик үгит-нәсиятлаўды тарқатыўдың жаңа каналларын, жәмлеў қуралларын ҳәм нызамға қарсы жумысты муўапықластырыў усылларын жаратты. Акаба процесиниң күн тәртибиниң жасалма интеллект қәўипсизлиги мәселелери бойынша кеңейиўи де усы эволюцияны сәўлелендиреди. Заманагөй интеллектуаллық системалар қәўипли тармақларды анықлаў, гүманлы ҳәрекетлерди таллаў ҳәм қәўип-қәтерлерди болжаўға жәрдем береди. Бирақ тап сондай имканиятлардан жынайый топарлар, террористлик шөлкемлер, киберҳүжим қатнасыўшылары да пайдаланыўы мүмкин.
Ҳуқыққа қарсы ҳәрекетлерди автоматластырыў имканиятын беретуғын қураллардың бар екенлиги айрықша қәўип туўдырады. Жасалма интеллект алдаў хабарлары, жасалма ҳүжжетлер, даўыс жазыўлары ҳәм видео материалларды жаратыўды аңсатластырады. Дипфейклер белгили бир шахстың көриниси ҳәм даўысын тәкирарлай алады, жекелестирилген алдаўшылық хабарлары болса исенимли болады. Бундай технологиялар тек ғана пуқаралар ҳәм бизнес ушын емес, ал мәмлекетлик институтлар ушын да қәўип туўдырады. Шөлкем басшысының даўысын қәлбекилестириўден сырлы мағлыўматларды алыў ямаса қаржыларды нызамсыз өткериў ушын пайдаланыў мүмкин. Дурыс емес контенттиң ғалаба тарқатылыўы рәсмий дәреклерге исенимсизликти келтирип шығарыўы ҳәм жәмийетте кескинликти келтирип шығарыўы мүмкин.
Қосымша сораўлар тек ғана айырым буйрықларды орынлайтуғын, ал ҳәрекетлер избе-излигин өз бетинше режелестиретуғын автоном интеллектуал агентлердиң раўажланыўы менен байланыслы келип шығады. Шеклеўлер жетерли дәрежеде қолайластырылмаған ямаса техникалық қәўип-қәтерлер бар болған жағдайда бундай системалар белгиленген сценарийлерден шығып кетиўи мүмкин. Сонлықтан, ислеп шығыўшылар ҳәм пайдаланыўшылардың жуўапкершилиги, алгоритмлердиң ҳәрекетлерин қадағалаў мәселелери айрықша әҳмийетке ийе болмақта.
Орайлық Азия жаңа күн тәртибинде
Экспертлер сөйлесиўиниң Евроазия мәканына көширилиўи Орайлық Азияның халықаралық технологиялық бирге ислесиўдеги орны артып баратырғанын көрсетпекте. Регион мәмлекетлери санлы инфраструктураны раўажландырмақта, экономика ҳәм социаллық тараўларда электрон мәмлекет ҳәм автоматластырылған шешимлерди енгизбекте. Соның менен бирге, санластырыўдың кеңейиўи мағлыўматларды қорғаў, кадрлар таярлаў ҳәм нызамшылықты жетилистириўге болған талапларды арттырмақта.
Регион ушын бул машқала әмелий өзгешеликке де ийе. Транспорт коридорлары, энергетика коммуникациялары, саўда байланыслары ҳәм трансшегаралық мәлимлеме ағымлары өз-ара байланыслы инфраструктураны қәлиплестиреди. Бир санлы узелдиң бузылыўы бир ўақыттың өзинде бир неше мәмлекеттиң мәпине зыян жеткериўи мүмкин. Усыған уқсас ақыбетлер кең көлемли киберҳүжимлер ҳәм мәлимлеме менен манипуляцияларға себеп болыўы мүмкин.
Демек, Орайлық Азия мәмлекетлери ушын қәўип-қәтерлер ҳаққында мағлыўмат алмасыў, қәнигелер таярлаў ҳәм мәлимлеме системаларын қорғаў бойынша өз-ара келисилген көзқараслар зәрүр. Жәҳән майданларында қатнасыў тек ғана тәжирийбе алыў емес, ал жасалма интеллектти жуўапкершиликли қолланыўдың улыўма қағыйдаларын қәлиплестириўге тәсир көрсетиў имканиятын береди.
Бул бағдарда Өзбекстанның позициясы айрықша әҳмийетке ийе. Республикамыз мәмлекетлик басқарыў ҳәм экономикада санлы технологиялардан пайдаланыўды избе-из кеңейтип, оны қорғаўдың ҳуқықый ҳәм шөлкемлестириўшилик механизмлерин қәлиплестирмекте.
Өзбекстан Президенти Шавкат Мирзиёевтиң келешектеги Ақаба процеси саммитлеринен бирин Самарқандта өткериў усынысы мәмлекетимиздиң бул халықаралық майданды раўажландырыўдан мәпдар екенин тастыйықлайды. Саммит глобал технологиялық қәўип-қәтерлерди және де додалаў ҳәм санлы дипломатияны беккемлеў майданына айланыўы мүмкин. Республикамыз ушын бул дипломатиялық бирге ислесиўди кеңейтиў ҳәм жасалма интеллект қәўипсизлиги бойынша көзқарасларды ислеп шығыўда белсене қатнасыў имканияты болып есапланады.
Нызамшылықтан кадрлар таярлаўға шекем
Өзбекстанда жасалма интеллекттиң раўажланыўы тәртипке салыў, мағлыўматларды қорғаў ҳәм қәнигелер таярлаўдың комплексли системасын қәлиплестириў менен бирге алып барылмақта. Технологиялық модернизацияның тийкарын 2030-жылға шекем жасалма интеллект технологияларын раўажландырыў стратегиясы қурайды. Онда денсаўлықты сақлаў, билимлендириў, аўыл хожалығы, энергетика, қаржы, санаат ҳәм электрон ҳүкимет тараўларында 100 ге шамалас тийкарғы жойбарларды әмелге асырыў нәзерде тутылған. Интеллектуаллық шешимлерди кең көлемде енгизиў тийисли қадағалаў механизмлерин талап етеди. Мәмлекетлик ҳәм экономикалық процесслер алгоритмлерге қаншелли көп байланыслы болса, информациялық ресурслардың жетерли дәрежеде қорғалмаў баҳасы сонша жоқары болады.
Нызамшылықты жетилистириў әҳмийетли бағдарға айланды. Юридикалық әҳмийетке ийе қарарлар қабыл етиўде жасалма интеллектти қолланыўға шеклеўлер орнатылды. Суд ҳәм ҳәкимшилик ҳүкимлер тек ғана машина жуўмақлары тийкарында шығарылыўы мүмкин емес. Бул арқалы инсанның мәжбүрий қатнасыўы беккемленеди ҳәм ўәкилликли уйымлардың жуўапкершилиги сақлап қалынады.
Талаплардың өз алдына блогы жеке мағлыўматларды ҳәм суверен мағлыўматларды қорғаўға байланыслы. Қыйын мағлыўматларға ислеў бериў ҳәм оларды сақлаў миллий талапларға, соның ишинде, мәмлекетлик шегаралар ишинде локализациялаўға муўапық болыўы керек. Шахсқа байланыслы мағлыўматлар менен руқсат етилмеген ҳәрекетлер ушын жуўапкершиликти күшейтиў арқалы қәте-кемшиликлердиң алдын алыў ҳәм санлы мәмлекетлик хызметлерге болған исенимди арттырыў мақсет етилген.
Нейротармақлардан пайдаланатуғын мәмлекетлик мәлимлеме системаларының киберқәўипсизлигин турақлы түрде аудит етиў айрықша әҳмийетке ийе. Ол кемшиликлерди анықлаў, алгоритмлердиң исенимлилигин тексериў ҳәм кемшиликлерди өз ўақтында сапластырыў имканиятын береди. Қәўипсизлик талапларының қатаң бузылыўы анықланған системалар машқалалар сапластырылғанша мәмлекетлик байланыс тармақларынан ажыратып қойылады. Солай етип, қорғаныў технологиядан пайдаланыўдың шәртли шәрти болып қалмақта.
Мәмлекетлик уйымларда жасалма интеллект бойынша қәнигелерди тайынлаў арқалы институционаллық қадағалаў күшейтилмекте. 90 мәмлекетлик структурада тийисли жойбарларды әмелге асырыўды тәмийинлейтуғын жуўапкер хызметкерлер белгиленген. Олардың жумысы қарарлардың нәтийжелилигин баҳалаў, қәўипсизлик талапларына әмел етиў ҳәм мағлыўматлардан пайдаланыўды қадағалаў менен байланыслы.
Қәнигелескен уйымлар ҳәм қәнигелескен киберқәўипсизлик орайларының биргеликтеги жумысы электрон ҳүкимет ҳәм басқа да мәмлекетлик ресурслардың қорғалыўын күшейтиў имканиятын береди. Бунда жасалма интеллект тек ғана тәртипке салыў объекти емес, ал қәўип-қәтерлерге қарсы гүресиў қуралы сыпатында да қолланылады: гүманлы ҳәрекетлерди анықлаў, фишинг хабарларын таллаў ҳәм әззиликлерди автоматластырылған түрде излеў ушын.
Соның менен бирге, жеке меншик секторда инновацияларды қәўипсиз енгизиў ушын шараят жаратылмақта. Халықаралық қоллап-қуўатлаў тийкарында шөлкемлестирилген тәртипке салыў қум қутылары бизнеске жаңа шешимлерди қәнигелескен уйымлардың қадағалаўы астында қадағалаў орталығында сынақтан өткериў имканиятын береди. Бул ислеп шығыўшыларға артықша тосқынлықлар туўдырмастан, технологияларды кең көлемде енгизиўден алдын потенциал қәўиплерди анықлаў имканиятын береди.
Мәмлекетлик сиясаттың және бир бағдары инсан капиталын раўажландырыўға байланыслы. Егер хызметкерлер цифрлы манипуляцияларды таныўды ҳәм информацияны қорғаў қағыйдаларына әмел етиўди билмесе, ҳәтте жетилискен техникалық қураллар да қәўипсизликке кепиллик бермейди. Фишинг, социаллық инженерия, жасалма аудио ҳәм видеоматериаллар инсанның психологиялық өзгешеликлеринен көбирек пайдаланбақта.
Өзбекстанда бул ўазыйпа кең көлемли билимлендириў басламалары арқалы шешилмекте. Мәселен, "Бес миллион жасалма интеллект жетекшилери" жойбары пуқаралардың жаңа технологиялар бойынша билим ҳәм әмелий көнликпелерге ийе болыў имканиятын кеңейтиўге қаратылған. Ҳәзирги күнге шекем 1 миллионнан аслам қатнасыўшы сертификат алған. 3 мыңнан аслам мәмлекетлик хызметкер маманлығын арттырмақта, 90 мәмлекетлик уйымларда жасалма интеллектти раўажландырыў бойынша жуўапкер қәнигелер тайынланған.
Оқыўға мәмлекетлик кадрлар, суд корпусы ҳәм жас қәнигелер тартылған. Әҳмийетли ўазыйпа тек ғана программалық қуралларды өзлестириў емес, ал ҳуқықый ҳәм мәлимлеме қәўип-қәтерлерин түсиниўден ибарат. Санлы контенттиң дурыслығын тексериў, дипфейклерди анықлаў ҳәм социаллық инженерликке қарсы гүресиў көнликпеси зәрүр компетенцияға айланбақта.
Мәмлекеттиң раўажланыўы халықаралық баҳаларда да сәўлеленеди. “Oxford Insights” шөлкеми тәрепинен дүзилген “Government AI Readiness Index” есабатына бола, Өзбекстан 195 мәмлекет арасында 62-орынды ийелеп, өз дәрежесин бир ўақыттың өзинде 25 пунктке жақсылады. Бул нәтийже республиканың жасалма интеллектти енгизиўге институционаллық ҳәм технологиялық таярлығы артқанынан дәрек береди.
Алексей Чукарин,
«Правда Востока».
